Մարդու օրգանիզմը զարմանալի համակարգ է, որը կարողանում է արագ արձագանքել շրջակա միջավայրի փոփոխություններին։ Մենք հաճախ որոշ գործողություններ կատարում ենք առանց մտածելու։
Օրինակ՝ երբ մեր աչքին ինչ-որ բան է մոտենում, մենք անմիջապես թարթում ենք այն, իսկ տաք առարկային դիպչելիս՝ հետ ենք քաշում ձեռքը։Այս բոլոր գործողությունները կապված են ռեֆլեքսների հետ։ Դրանք կարևոր նշանակություն ունեն մարդու առողջության և անվտանգության համար։
2. Ի՞նչ է ռեֆլեքսը
Ռեֆլեքսը օրգանիզմի պատասխան ռեակցիան է արտաքին և ներքին ազդակներին, որն իրականացվում է նյարդային համակարգի միջոցով։Ռեֆլեքսները հիմնականում կատարվում են արագ և ինքնաբերաբար՝ առանց մարդու գիտակցական որոշման։Դրանց շնորհիվ մեր օրգանիզմը կարողանում է պաշտպանվել վտանգավոր իրավիճակներից և պահպանել իր բնականոն գործունեությունը։
Ռեֆլեքսների ուսումնասիրությունը կարևոր է, քանի որ օգնում է հասկանալ, թե ինչպես են աշխատում գլխուղեղը, ողնուղեղը և նյարդերը։
3. Ռեֆլեքսների տեսակները
Ռեֆլեքսները բաժանվում են երկու հիմնական խմբի՝ ոչ պայմանական և պայմանական։Ոչ պայմանական ռեֆլեքսներ
Սրանք բնածին ռեֆլեքսներ են, որոնք մարդն ունի ծնված օրվանից։ Դրանք փոխանցվում են ժառանգաբար և հիմնականում պահպանվում են ամբողջ կյանքի ընթացքում։
Օրինակներ՝- Աչքի թարթումը։- Փռշտալը և հազալը։- Սնունդը կուլ տալը։- Տաք առարկայից ձեռքը հետ քաշելը։Պայմանական ռեֆլեքսներ
Դրանք ձևավորվում են կյանքի ընթացքում՝ փորձի և սովորելու շնորհիվ։ Պայմանական ռեֆլեքսների առաջացման համար կարևոր է գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևի մասնակցությունը։Պայմանական ռեֆլեքսի հայտնի օրինակ է գիտնական Իվան Պավլովի փորձը։Նա նկատել էր, որ սնունդ տեսնելիս շան մոտ սկսվում է թքարտադրություն։ Երբ սնունդ տալուց առաջ բազմիցս զանգ էին հնչեցնում, շունը սովորում էր զանգի ձայնը կապել սննդի հետ։ Արդյունքում միայն զանգի ձայնից նրա մոտ սկսվում էր թքարտադրություն։Այս փորձն ապացուցեց, որ օրգանիզմը կարող է սովորել նոր ազդակների նկատմամբ որոշակի պատասխաններ տալ։
4. Ռեֆլեքսային աղեղի կառուցվածքը
Ռեֆլեքսային աղեղը նյարդային ազդակի անցման ուղին է, որով իրականացվում է ռեֆլեքսը։Ռեֆլեքսային աղեղը կազմված է հինգ հիմնական օղակից։
1. Ընկալիչ – ընդունում է արտաքին կամ ներքին գրգիռը և այն վերածում նյարդային ազդակի։
2. Զգայական նեյրոն – նյարդային ազդակը փոխանցում է դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ։
3. Նյարդային կենտրոն – գտնվում է գլխուղեղում կամ ողնուղեղում և մասնակցում է ազդակի մշակմանը։
4. Շարժողական նեյրոն – ազդակը փոխանցում է նյարդային կենտրոնից դեպի աշխատող օրգան։
5. Աշխատող օրգան – մկանը կամ գեղձն է, որը կատարում է պատասխան գործողությունը։
Այս հինգ օղակները փոխկապակցված են։ Եթե դրանցից որևէ մեկը վնասվի, ռեֆլեքսի իրականացումը կարող է խանգարվել։
5. Ինչպե՞ս է աշխատում ռեֆլեքսային աղեղը
Պատկերացնենք, որ մարդը պատահաբար ձեռքով դիպչում է տաք կաթսային։Սկզբում մաշկի ընկալիչներն արձագանքում են վնասակար ջերմային գրգռմանը։ Առաջացած նյարդային ազդակը զգայական նեյրոնի միջոցով հասնում է ողնուղեղ։Ողնուղեղում ազդակը միջանկյալ նեյրոնների միջոցով փոխանցվում է շարժողական նեյրոնին։ Այն ազդակը հասցնում է ձեռքի մկաններին։Մկանները կծկվում են, և ձեռքն անմիջապես հետ է քաշվում։Միաժամանակ տեղեկությունը փոխանցվում է նաև գլխուղեղ, և մարդը գիտակցում է ցավը։Այս գործընթացն այնքան արագ է, որ ձեռքը կարող է հետ քաշվել նույնիսկ մինչև ցավը գիտակցելը։
6. Գլխուղեղի և ողնուղեղի դերը
Գլխուղեղն ու ողնուղեղը կենտրոնական նյարդային համակարգի հիմնական մասերն են։Ողնուղեղը մասնակցում է բազմաթիվ պարզ պաշտպանական ռեֆլեքսների իրականացմանը։
Օրինակ՝ տաք առարկայից ձեռքը հետ քաշելու ռեֆլեքսին։Գլխուղեղը մասնակցում է բազմաթիվ այլ ռեֆլեքսների իրականացմանը և պայմանական ռեֆլեքսների ձևավորմանը։Այսպիսով, ռեֆլեքսները կարող են իրականացվել կենտրոնական նյարդային համակարգի տարբեր բաժինների մասնակցությամբ։
7. Ռեֆլեքսների հետաքրքիր օրինակներ
Աչքի բիբի փոփոխությունը։ Երբ ուժեղ լույս է ընկնում աչքին, բիբը նեղանում է։ Իսկ մթության մեջ այն լայնանում է՝ օգնելով տեսողությանը հարմարվել լուսավորությանը։Ծնկային ռեֆլեքսը։ Բժիշկը հատուկ մուրճիկով թեթև հարվածում է ծնկի տակ գտնվող ջլին։ Դրա արդյունքում ոտքը ակամա շարժվում է առաջ։ Այս ռեֆլեքսը ստուգելով՝ բժիշկը կարող է գնահատել նյարդային համակարգի որոշ հատվածների աշխատանքը։Փռշտալը։ Երբ քթի լորձաթաղանթը գրգռվում է փոշուց կամ այլ մասնիկներից, առաջանում է փռշտոցի ռեֆլեքս, որն օգնում է հեռացնել գրգռիչները։Աչքի թարթումը։ Թարթելու շնորհիվ աչքի մակերեսը խոնավանում է և պաշտպանվում արտաքին ազդեցություններից։
8. Ռեֆլեքսների նշանակությունը մարդու կյանքում
Ռեֆլեքսներն ունեն պաշտպանական և կարգավորիչ կարևոր նշանակություն։Դրանք օգնում են օրգանիզմին արագ արձագանքել վտանգներին, պահպանել մարմնի հավասարակշռությունը և ապահովել ներքին օրգանների բնականոն աշխատանքը։Ռեֆլեքսները մասնակցում են նաև շնչառության, մարսողության և մարմնի բազմաթիվ այլ գործընթացների կարգավորմանը։Առանց ռեֆլեքսների մարդը չէր կարող այդքան արագ պաշտպանվել վնասակար ազդեցություններից
։9. Եզրակացություն
Ուսումնասիրելով ռեֆլեքսները՝ հասկացանք, որ դրանք մարդու նյարդային համակարգի կարևոր գործառույթներից են։Ռեֆլեքսային աղեղի միջոցով նյարդային ազդակը փոխանցվում է ընկալիչից դեպի նյարդային կենտրոն, ապա՝ աշխատող օրգան։Ռեֆլեքսների շնորհիվ մեր օրգանիզմը կարողանում է արագ պաշտպանվել վտանգներից, արձագանքել արտաքին և ներքին փոփոխություններին և պահպանել իր բնականոն աշխատանքը։Ռեֆլեքսները ցույց են տալիս, թե որքան արագ և կազմակերպված է աշխատում մարդու նյարդային համակարգը։
բ) Յուրաքանչյուր քառակուսի և՛ ուղղանկյուն է, և՛ շեղանկյուն։
գ) Յուրաքանչյուր շեղանկյուն ուղղանկյուն է։
դ) Յուրաքանչյուր զուգահեռագիծ քառակուսի է։
6. Սեղանի միջին գիծը՝
ա) Հավասար է հիմքերի գումարին։
բ) Հավասար է հիմքերի տարբերությանը։
գ) Հավասար է հիմքերի գումարի կեսին։
դ) Հավասար է մեծ հիմքին։
7. Եռանկյան միջին գիծը՝
ա) Զուգահեռ է երրորդ կողմին և հավասար է նրա կեսին։
բ) Հավասար է երրորդ կողմին։
գ) Ուղղահայաց է երրորդ կողմին։
դ) Կիսում է եռանկյան անկյունը։
8. Թալեսի թեորեմի համաձայն՝ եթե անկյան կողմերը հատող զուգահեռ ուղիղները մի կողմի վրա անջատում են հավասար հատվածներ, ապա մյուս կողմի վրա նույնպես անջատում են՝
ա) Կրկնակի հատվածներ։
բ) Հավասար հատվածներ։
գ) Կիսով չափ փոքր հատվածներ։
դ) Կամայական հատվածներ։
9. Զուգահեռագծի մի անկյունը 70° է։ Գտնել մյուս երեք անկյունները։
180°- 70° =110
Պատասխան, 70°, 110°,70°,110°
10. Զուգահեռագծի պարագիծը 50 սմ է, իսկ մի կողմը՝ 15 սմ։ Գտնել մյուս կողմի երկարությունը։
50:2-15=10սմ
Պատասխան 10սմ
11. Ուղղանկյան կողմերն են 6 սմ և 9 սմ։ Գտնել նրա պարագիծը։
11սմ
12. Շեղանկյան պարագիծը 40 սմ է։ Գտնել նրա կողմի երկարությունը։
40:4=10
Պատասխան 10սմ
13. Քառակուսու կողմը 8 սմ է։ Գտնել նրա պարագիծը և մակերես
Պատասխան 32սմ,64մսմ2
14. Սեղանի հիմքերն են 8 սմ և 14 սմ։ Գտնել սեղանի միջին գծի երկարությունը։
(8+14):2=11սմ
Պատասխան 11սմ
15. Սեղանի միջին գիծը 13 սմ է, իսկ հիմքերից մեկը՝ 9 սմ։ Գտնել մյուս հիմքի երկարությունը։
13×2-9=17
Պատասխան 17սմ
16. Եռանկյան մի կողմը 20 սմ է։ Այդ կողմին զուգահեռ միջին գիծը քանի՞ սանտիմետր է։
10սմ
17. Զուգահեռագծի մի անկյունը մյուսից 2 անգամ մեծ է։ Գտնել զուգահեռագծի բոլոր անկյունները։
X+2x=180°
18. Հավասարասրուն սեղանի մի հիմքին առընթեր անկյունը 65° է։ Գտնել մյուս երեք անկյունները։
180°-65°=115°
65°,65°,115°,116°
19. Շեղանկյան մի անկյունը 40° է։ Գտնել մնացած երեք անկյունները։
40°,140°,40°,140°
20. ABC եռանկյան մեջ D և E կետերը գտնվում են համապատասխանաբար AB և AC կողմերի վրա։ Ընդ որում՝ DE || BC։ Տրված է՝ AD=4 սմ, DB=2սմ, AE=8 սմ։ Գտնել EC-ն։
Lesson 1: Technology & Present Perfect vs. Past Simple1. Reading & DiscussionRead the article from «Digital Habits & Nature».In today’s interconnected world, technology is an essential part of our daily lives. Most teenagers spend several hours a day on digital devices—browsing social media, playing games, and completing online school assignments. While technology offers countless tools for learning and communication, it also influences our connection with nature and our daily habits.On the one hand, excessive screen time can make us passive and disconnect us from the natural environment. Sitting indoors for long periods affects our physical well-being and reduces our time outdoors.On the other hand, digital tools can be powerful allies in protecting the environment. Mobile apps help monitor air quality, track energy consumption, and identify local plant species. Social media platforms enable young people to organize community clean-up drives, promote eco-friendly habits, and raise awareness about biodiversity loss and global environmental challenges.Finding a healthy balance between our digital habits and outdoor activities is key. By using technology mindfully—to learn, share green initiatives, and solve environmental problems—students can build a sustainable lifestyle while staying connected with the world around them.
📝 Comprehension & Discussion Questions
Main Idea: What is the central message of the article regarding technology and nature?
Impacts: Mention one negative effect of excessive screen time and two positive ways technology can help nature.
Personal Reflection: How many hours do you spend on digital screens daily compared to time spent outdoors? What is one habit you could change to achieve a better balance?Answer:
How much time do you spend on screens daily vs. outdoors?
What are two positive and two negative impacts of technology on nature?
We should balance technology and outdoor activities.
Too much screen time reduces physical activity. Technology helps monitor air quality and organize clean-up activities.
I spend 4 hours on screens and 2 hours outdoors. I could use my phone less.
I spend about 4 hours on screens and 2 hours outdoors every day.
Positive: Technology helps protect nature and reduce pollution.Negative: Electronic waste pollutes nature, and people spend less time outdoors.
2. Grammar Exercises: Present Perfect vs. Past Simple
Exercise A: Put the verbs into the Past Simple or Present Perfect.
Last year, our school. organized (organize) a big eco-project.
I _have already finished (already / finish) reading the assigned blog post for today.
She _hasn’t seen_ (not / see) her foreign pen-pal since 2024.
They .visited__ (visit) Dilijan three weeks ago.
__Have you ever planted __ (you / ever / plant) a tree in your garden?
Exercise B: For or Since
I have been interested in technology for five years.