Ագապե Ավագյան

ՌԵՖԼԵՔՍԱՅԻՆ ԱՂԵՂԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Կենսաբանություն | 8-րդ դասարան

Սովորող ՝ Ագապե Ավագյան

1. Ներածություն

Մարդու օրգանիզմը զարմանալի համակարգ է, որը կարողանում է արագ արձագանքել շրջակա միջավայրի փոփոխություններին։ Մենք հաճախ որոշ գործողություններ կատարում ենք առանց մտածելու։

Օրինակ՝ երբ մեր աչքին ինչ-որ բան է մոտենում, մենք անմիջապես թարթում ենք այն, իսկ տաք առարկային դիպչելիս՝ հետ ենք քաշում ձեռքը։Այս բոլոր գործողությունները կապված են ռեֆլեքսների հետ։ Դրանք կարևոր նշանակություն ունեն մարդու առողջության և անվտանգության համար։

2. Ի՞նչ է ռեֆլեքսը

Ռեֆլեքսը օրգանիզմի պատասխան ռեակցիան է արտաքին և ներքին ազդակներին, որն իրականացվում է նյարդային համակարգի միջոցով։Ռեֆլեքսները հիմնականում կատարվում են արագ և ինքնաբերաբար՝ առանց մարդու գիտակցական որոշման։Դրանց շնորհիվ մեր օրգանիզմը կարողանում է պաշտպանվել վտանգավոր իրավիճակներից և պահպանել իր բնականոն գործունեությունը։

Ռեֆլեքսների ուսումնասիրությունը կարևոր է, քանի որ օգնում է հասկանալ, թե ինչպես են աշխատում գլխուղեղը, ողնուղեղը և նյարդերը։

3. Ռեֆլեքսների տեսակները

Ռեֆլեքսները բաժանվում են երկու հիմնական խմբի՝ ոչ պայմանական և պայմանական։Ոչ պայմանական ռեֆլեքսներ

Սրանք բնածին ռեֆլեքսներ են, որոնք մարդն ունի ծնված օրվանից։ Դրանք փոխանցվում են ժառանգաբար և հիմնականում պահպանվում են ամբողջ կյանքի ընթացքում։

Օրինակներ՝- Աչքի թարթումը։- Փռշտալը և հազալը։- Սնունդը կուլ տալը։- Տաք առարկայից ձեռքը հետ քաշելը։Պայմանական ռեֆլեքսներ

Դրանք ձևավորվում են կյանքի ընթացքում՝ փորձի և սովորելու շնորհիվ։ Պայմանական ռեֆլեքսների առաջացման համար կարևոր է գլխուղեղի մեծ կիսագնդերի կեղևի մասնակցությունը։Պայմանական ռեֆլեքսի հայտնի օրինակ է գիտնական Իվան Պավլովի փորձը։Նա նկատել էր, որ սնունդ տեսնելիս շան մոտ սկսվում է թքարտադրություն։ Երբ սնունդ տալուց առաջ բազմիցս զանգ էին հնչեցնում, շունը սովորում էր զանգի ձայնը կապել սննդի հետ։ Արդյունքում միայն զանգի ձայնից նրա մոտ սկսվում էր թքարտադրություն։Այս փորձն ապացուցեց, որ օրգանիզմը կարող է սովորել նոր ազդակների նկատմամբ որոշակի պատասխաններ տալ։

4. Ռեֆլեքսային աղեղի կառուցվածքը

Ռեֆլեքսային աղեղը նյարդային ազդակի անցման ուղին է, որով իրականացվում է ռեֆլեքսը։Ռեֆլեքսային աղեղը կազմված է հինգ հիմնական օղակից։

1. Ընկալիչ – ընդունում է արտաքին կամ ներքին գրգիռը և այն վերածում նյարդային ազդակի։

2. Զգայական նեյրոն – նյարդային ազդակը փոխանցում է դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ։

3. Նյարդային կենտրոն – գտնվում է գլխուղեղում կամ ողնուղեղում և մասնակցում է ազդակի մշակմանը։

4. Շարժողական նեյրոն – ազդակը փոխանցում է նյարդային կենտրոնից դեպի աշխատող օրգան։

5. Աշխատող օրգան – մկանը կամ գեղձն է, որը կատարում է պատասխան գործողությունը։

Այս հինգ օղակները փոխկապակցված են։ Եթե դրանցից որևէ մեկը վնասվի, ռեֆլեքսի իրականացումը կարող է խանգարվել։

5. Ինչպե՞ս է աշխատում ռեֆլեքսային աղեղը

Պատկերացնենք, որ մարդը պատահաբար ձեռքով դիպչում է տաք կաթսային։Սկզբում մաշկի ընկալիչներն արձագանքում են վնասակար ջերմային գրգռմանը։ Առաջացած նյարդային ազդակը զգայական նեյրոնի միջոցով հասնում է ողնուղեղ։Ողնուղեղում ազդակը միջանկյալ նեյրոնների միջոցով փոխանցվում է շարժողական նեյրոնին։ Այն ազդակը հասցնում է ձեռքի մկաններին։Մկանները կծկվում են, և ձեռքն անմիջապես հետ է քաշվում։Միաժամանակ տեղեկությունը փոխանցվում է նաև գլխուղեղ, և մարդը գիտակցում է ցավը։Այս գործընթացն այնքան արագ է, որ ձեռքը կարող է հետ քաշվել նույնիսկ մինչև ցավը գիտակցելը։

6. Գլխուղեղի և ողնուղեղի դերը

Գլխուղեղն ու ողնուղեղը կենտրոնական նյարդային համակարգի հիմնական մասերն են։Ողնուղեղը մասնակցում է բազմաթիվ պարզ պաշտպանական ռեֆլեքսների իրականացմանը։

Օրինակ՝ տաք առարկայից ձեռքը հետ քաշելու ռեֆլեքսին։Գլխուղեղը մասնակցում է բազմաթիվ այլ ռեֆլեքսների իրականացմանը և պայմանական ռեֆլեքսների ձևավորմանը։Այսպիսով, ռեֆլեքսները կարող են իրականացվել կենտրոնական նյարդային համակարգի տարբեր բաժինների մասնակցությամբ։

7. Ռեֆլեքսների հետաքրքիր օրինակներ

Աչքի բիբի փոփոխությունը։ Երբ ուժեղ լույս է ընկնում աչքին, բիբը նեղանում է։ Իսկ մթության մեջ այն լայնանում է՝ օգնելով տեսողությանը հարմարվել լուսավորությանը։Ծնկային ռեֆլեքսը։ Բժիշկը հատուկ մուրճիկով թեթև հարվածում է ծնկի տակ գտնվող ջլին։ Դրա արդյունքում ոտքը ակամա շարժվում է առաջ։ Այս ռեֆլեքսը ստուգելով՝ բժիշկը կարող է գնահատել նյարդային համակարգի որոշ հատվածների աշխատանքը։Փռշտալը։ Երբ քթի լորձաթաղանթը գրգռվում է փոշուց կամ այլ մասնիկներից, առաջանում է փռշտոցի ռեֆլեքս, որն օգնում է հեռացնել գրգռիչները։Աչքի թարթումը։ Թարթելու շնորհիվ աչքի մակերեսը խոնավանում է և պաշտպանվում արտաքին ազդեցություններից։

8. Ռեֆլեքսների նշանակությունը մարդու կյանքում

Ռեֆլեքսներն ունեն պաշտպանական և կարգավորիչ կարևոր նշանակություն։Դրանք օգնում են օրգանիզմին արագ արձագանքել վտանգներին, պահպանել մարմնի հավասարակշռությունը և ապահովել ներքին օրգանների բնականոն աշխատանքը։Ռեֆլեքսները մասնակցում են նաև շնչառության, մարսողության և մարմնի բազմաթիվ այլ գործընթացների կարգավորմանը։Առանց ռեֆլեքսների մարդը չէր կարող այդքան արագ պաշտպանվել վնասակար ազդեցություններից

։9. Եզրակացություն

Ուսումնասիրելով ռեֆլեքսները՝ հասկացանք, որ դրանք մարդու նյարդային համակարգի կարևոր գործառույթներից են։Ռեֆլեքսային աղեղի միջոցով նյարդային ազդակը փոխանցվում է ընկալիչից դեպի նյարդային կենտրոն, ապա՝ աշխատող օրգան։Ռեֆլեքսների շնորհիվ մեր օրգանիզմը կարողանում է արագ պաշտպանվել վտանգներից, արձագանքել արտաքին և ներքին փոփոխություններին և պահպանել իր բնականոն աշխատանքը։Ռեֆլեքսները ցույց են տալիս, թե որքան արագ և կազմակերպված է աշխատում մարդու նյարդային համակարգը։

Ինքնագնահատման հարցեր՝

1.Ներկայացնել ատոմի էլեկտրոնային թաղանթ և էներգիական մակարդակ հասկացությունները։

Էլեկտրոնային թաղանթը ատոմի միջուկի շուրջ գտնվող էլեկտրոնների ամբողջությունն է։ Էներգիական մակարդակները էլեկտրոնների դասավորության շերտերն են։

2.Հաշվել էներգիական մակարդակների առավելագույն թիվը տվյալ էներգիական մակարդակում։

Ատոմը կարող է ունենալ առավելագույնը 7 էներգիական մակարդակ

3.Որոշի՛ր էլեկտրոնների թիվը հետևյալ քիմիական տարրերից յուրաքանչյուրի ատոմի էլեկտրոնային թաղանթում։

ա)ալյումին (Al) — 13

բ)ֆտոր (F) — 9

գ)ածխածին (C) — 6

դ)ֆոսֆոր (P) — 15

4.Ո՞ր բանաձևով են հաշվում էլեկտրոնների առավելագույն թիվը տվյալ էներգիական մակարդակում։

Էլեկտրոնների առավելագույն թիվը հաշվում են N = 2n² բանաձևով։

5.Հաշվի՛ր էլեկտրոնների առավելագույն թիվը չորրորդ էներգիական մակարդակում։

Չորրորդ մակարդակում՝ N = 2 × 4² = 32 էլեկտրոն։

6.Ի՞նչ է ատոմի էլեկտրոնային բանաձևը։

Ատոմի էլեկտրոնային բանաձևը էլեկտրոնների բաշխումն է ըստ էներգիական մակարդակների։

7.Ընտրի՛ր երկրորդ էներգիական մակարդակում 6 էլեկտրոն պարունակող քիմիական տարրի անվանումը։

ա)ածխածին

բ)թթվածին

գ)ծծումբ

դ)նեոն

8.Տրված են քիմիական տարրերի հետևյալ նշանները.

ա) Al և B

բ) Կարգաթվերի գումարը՝ 13 + 5 = 18։

9.Սահմանի՛ր վալենտային շերտ և վալենտային էլեկտրոն հասկացությունները։.

Վալենտային շերտը ատոմի արտաքին էներգիական մակարդակն է։ Վալենտային էլեկտրոնները այդ շերտում գտնվող էլեկտրոններն են։

10.Հաշվի՛ր բոր և ալյումին տարրերի վալենտային էլեկտրոնների առավելագույն թիվը։.

Բորը (B) և ալյումինը (Al) ունեն 3-ական վալենտային էլեկտրոն։

11.Ո՞րն է ատոմի շառավիղը, ինչպե՞ս է փոխվում ատոմի շառավիղը նույն պարբերություններում և նույն խմբի սահմաններում։.

Ատոմի շառավիղը միջուկից մինչև արտաքին էլեկտրոնային շերտի հեռավորությունն է։ Պարբերությունում ձախից աջ փոքրանում է, իսկ խմբում վերևից ներքև՝ մեծանում։

12.Ի՞նչ է էլեկտրաբացասականությունը։

Էլեկտրաբացասականությունը ատոմի՝ քիմիական կապի էլեկտրոնները դեպի իրեն ձգելու հատկությունն է։

13.Հետևյալ շարքերում ներկայացված քիմիական տարրերը դասավորի՛ր ըստ դրանց ատոմների շառավիղների նվազման։.

ա) Լիթիում > Բոր > Ածխածին

բ) Լիթիում > Բերիլիում > Ազոտ

գ) Սիլիցիում > Ֆոսֆոր > Ֆտոր

դ) Նատրիում > Ծծումբ > Քլոր

14.Յուրաքանչյուր շարքում ներկայացված քիմիական տարրերը դասավորի՛ր էլեկտրաբացասականության մեծացման հերթականությամբ.

ա) Ալյումին < Սիլիցիում < Ֆոսֆոր

բ) Բրոմ < Քլոր < Ֆտոր

15.Ընտրի՛ր ՊՀ-ի 2-րդ և 3-րդ պարբերություններից 5-ական քիմիական տարր և կացմի՛ր յուրաքանչյուրի էլեկտրոնային ուրվագիրը և էլեկտրոնային բանաձևը։

1. Լիթիում (Li) — 2, 1

Էլեկտրոնային բանաձև՝ 1s² 2s¹

2. Նատրիում (Na) — 2, 8, 1

Էլեկտրոնային բանաձև՝ 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹

1. Ո՞ր պատկերն է կոչվում բազմանկյուն։

ա) Փակ բեկյալով սահմանափակված հարթ պատկեր

բ) Երկու ճառագայթներով կազմված պատկեր

գ) Շրջանագծի մաս

դ) Երկու ուղիղների հատում

2. Որքա՞ն է քառանկյան ներքին անկյունների գումարը։

ա) 180°

բ) 270°

գ) 360°

դ) 540°

3. Ո՞ր պնդումն է ճիշտ զուգահեռագծի վերաբերյալ։

ա) Բոլոր կողմերը հավասար են։

բ) Հակադիր կողմերը զուգահեռ են և հավասար։

գ) Բոլոր անկյունները ուղիղ են։

դ) Անկյունագծերը միշտ հավասար են։

4. Զուգահեռագծի անկյունագծերը՝

ա) Հավասար են։

բ) Ուղղահայաց են։

գ) Հատման կետում կիսվում են։

դ) Չեն հատվում։

5. Ո՞ր պնդումն է ճիշտ։շ

ա) Յուրաքանչյուր ուղղանկյուն քառակուսի է։

բ) Յուրաքանչյուր քառակուսի և՛ ուղղանկյուն է, և՛ շեղանկյուն։

գ) Յուրաքանչյուր շեղանկյուն ուղղանկյուն է։

դ) Յուրաքանչյուր զուգահեռագիծ քառակուսի է։

6. Սեղանի միջին գիծը՝

ա) Հավասար է հիմքերի գումարին։

բ) Հավասար է հիմքերի տարբերությանը։

գ) Հավասար է հիմքերի գումարի կեսին։

դ) Հավասար է մեծ հիմքին։

7. Եռանկյան միջին գիծը՝

ա) Զուգահեռ է երրորդ կողմին և հավասար է նրա կեսին։

բ) Հավասար է երրորդ կողմին։

գ) Ուղղահայաց է երրորդ կողմին։

դ) Կիսում է եռանկյան անկյունը։

8. Թալեսի թեորեմի համաձայն՝ եթե անկյան կողմերը հատող զուգահեռ ուղիղները մի կողմի վրա անջատում են հավասար հատվածներ, ապա մյուս կողմի վրա նույնպես անջատում են՝

ա) Կրկնակի հատվածներ։

բ) Հավասար հատվածներ։

գ) Կիսով չափ փոքր հատվածներ։

դ) Կամայական հատվածներ։

9. Զուգահեռագծի մի անկյունը 70° է։ Գտնել մյուս երեք անկյունները։

180°- 70° =110

Պատասխան, 70°, 110°,70°,110°

10. Զուգահեռագծի պարագիծը 50 սմ է, իսկ մի կողմը՝ 15 սմ։ Գտնել մյուս կողմի երկարությունը։

50:2-15=10սմ

Պատասխան 10սմ

11. Ուղղանկյան կողմերն են 6 սմ և 9 սմ։ Գտնել նրա պարագիծը։

11սմ

12. Շեղանկյան պարագիծը 40 սմ է։ Գտնել նրա կողմի երկարությունը։

40:4=10

Պատասխան 10սմ

13. Քառակուսու կողմը 8 սմ է։ Գտնել նրա պարագիծը և մակերես

Պատասխան 32սմ,64մսմ2

14. Սեղանի հիմքերն են 8 սմ և 14 սմ։ Գտնել սեղանի միջին գծի երկարությունը։

(8+14):2=11սմ

Պատասխան 11սմ

15. Սեղանի միջին գիծը 13 սմ է, իսկ հիմքերից մեկը՝ 9 սմ։ Գտնել մյուս հիմքի երկարությունը։

13×2-9=17

Պատասխան 17սմ

16. Եռանկյան մի կողմը 20 սմ է։ Այդ կողմին զուգահեռ միջին գիծը քանի՞ սանտիմետր է։

10սմ

17. Զուգահեռագծի մի անկյունը մյուսից 2 անգամ մեծ է։ Գտնել զուգահեռագծի բոլոր անկյունները։

X+2x=180°

18. Հավասարասրուն սեղանի մի հիմքին առընթեր անկյունը 65° է։ Գտնել մյուս երեք անկյունները։

180°-65°=115°

65°,65°,115°,116°

19. Շեղանկյան մի անկյունը 40° է։ Գտնել մնացած երեք անկյունները։

40°,140°,40°,140°

20. ABC եռանկյան մեջ D և E կետերը գտնվում են համապատասխանաբար AB և AC կողմերի վրա։ Ընդ որում՝ DE || BC։ Տրված է՝ AD=4 սմ, DB=2սմ, AE=8 սմ։ Գտնել EC-ն։

4սմ

Իսպաներեն

Դասարանական աշխատանք․

1. Ի՞նչ է ռեֆլեքսը։

ա) Օրգանիզմի աճի գործընթացը

բ) Օրգանիզմի պատասխան ռեակցիան արտաքին և ներքին ազդակներին

գ) Սննդի մարսման գործընթացը

դ) Արյան շրջանառությունը

2. Ո՞ր համակարգի միջոցով է իրականացվում ռեֆլեքսը։

ա) Մարսողական համակարգի

բ) Շնչառական համակարգի

գ) Կենտրոնական նյարդային համակարգի

դ) Արյունատար համակարգի

3. Ի՞նչ է ռեֆլեքսային աղեղը։

ա) Նյարդային ազդակի հաղորդման ուղին

բ) Արյան շրջանառության ուղին

գ) Մկանների միացման հատվածը

դ) Ոսկրերի միացման ձևը

4. Քանի՞ հիմնական օղակ է ներառում պարզագույն ռեֆլեքսային աղեղը։

ա) Երկու

բ) Երեք

գ) Չորս

դ) Հինգ

5. Ո՞րն է ռեֆլեքսային աղեղի առաջին օղակը։

ա) Աշխատող օրգանը

բ) Ընկալիչը

գ) Շարժողական ուղին

դ) Կենտրոնական նյարդային համակարգը

6. Ի՞նչ գործառույթ է կատարում զգայական նեյրոնը։

ա) Նյարդային ազդակը հաղորդում է դեպի կենտրոնական նյարդային համակարգ

բ) Կծկում է մկանը

գ) Արտադրում է հորմոններ

դ) Փոխադրում է թթվածին

7. Ո՞րն է շարժողական նեյրոնի գործառույթը։

ա) Ընդունել լույսը

բ) Նյարդային ազդակը հաղորդել դեպի աշխատող օրգան

գ) Ընդունել ձայնը

դ) Մարսել սնունդը

8. Ո՞ր օրգանն է կարող լինել ռեֆլեքսային աղեղի աշխատող օրգան։

ա) Մկանը

բ) Աչքի բիբը

գ) Մաշկը

դ) Ականջը

9. Ո՞րն է ոչ պայմանական ռեֆլեքսի օրինակ։

ա) Հեծանիվ վարել սովորելը

բ) Գրել սովորելը

գ) Տաք առարկայից ձեռքը հետ քաշելը

դ) Օտար լեզու սովորելը

10. Ի՞նչ դեր ունեն ընկալիչները ռեֆլեքսային աղեղում։

ա) Ընդունում են գրգիռները և դրանք վերածում նյարդային ազդակների

բ) Կծկում են մկանները

գ) Արտադրում են արյան բջիջներ

դ) Փոխանցում են թթվածին

97. Հաշվե՛ք հավասարման տարբերիչն ու որոշե՛ք հավասարման արմատների քանակը։

ա) x² − 3x + 1 = 0

D=9-4=5

x¹

բ) 2x² − x + 1 = 0

գ) 3x² − 2x − 2 = 0

դ) x² − 4x + 4 = 0

ե) 8x² − 24x + 18 = 0

զ) 9x² + 6x + 1 = 0

է) 2x² + 3x + 1 = 0

ը) x² − 5x − 6 = 0

թ) 2x² + 3x = 0

ժ) 3x² + 5 = 0

ժա) ⅓x² − 2x + 3 = 0

ժբ) ½x² − 3x + 9 = 0

98. Լուծե՛ք քառակուսային հավասարումը։

ա) x² + 6x + 5 = 0

բ) y² − 4y − 12 = 0

գ) x² + 7x − 18 = 0

դ) −4x² + 33 − x = 0

ե) 4z² + z − 3 = 0

զ) 6x² − 5x + 7 = 0

է) 3y² − 5y − 2 = 0

ը) 9z² − 30z + 25 = 0

թ) x² − 8x + 16 = 0

ժ) y² − 11y − 152 = 0

ժա) −7x² + 5x = 0

ժբ) 7x² − 13x − 20 = 0

F=18Ն

a = 12 մ/վ²

m = ?

Լուծում

F = ma

m = F/a

m = 18/12 = 1,5 կգ

Պատ 1,5կգ

a = 2 մ/վ²

F = 6 կՆ = 6000 Ն

m=?

Լուծում

m = F/a

m = 6000/2 = 3000 կգ = 3 տ

Պատ․՝ 3 տ։

m₁ = 40 կգ

m₂ = 50 կգ

F = 10 Ն

a₁ = ?, a₂ = ?

Լուծում

F = ma

a₁ = F/m₁ = 10/40 = 0,25 մ/վ²

a₂ = F/m₂ = 10/50 = 0,2 մ/վ²

Պատ․՝ 0,25 մ/վ² և 0,2 մ/վ²՝ հակառակ ուղղություններով։