Առօրյա կյանքում մարդու կամ սարքի կողմից կատարվող ցանկացած գործողություն մենք սովորաբար անվանում ենք աշխատանք: Աշխատանք ենք համարում նաև մարդու մտավոր գործունեությունը: «Մեխանիկական աշխատանք» հասկացությունը ֆիզիկայում ավելի հստակ սահմանում ունի:Եթե պահարանը տեղափոխելու համար նրա վրա ուժ ենք կիրառում, սակայն պահարանը տեղից չի շարժվում, ապա այդ դեպքում մեխանիկական աշխատանք չենք կատարում:

Մեխանիկական աշխատանքը կախված է կիրառված ուժի մեծությունից և մարմնի անցած ճանապարհից:

Որքան մեծ է մարմնի վրա ազդող ուժը և մարմնի անցած ճանապարհը, այնքան մեծ է կատարված աշխատանքը:

Պարզագույն դեպքում, երբ մարմինը շարժվում է կիրառված ուժի ուղղությամբ, աշխատանքը որոշվում է ուժի և անցած ճանապարհի արտադրյալով. Աշխատանք = Ուժ · Ճանապարհ

Եթե մարմնի վրա ազդող F ուժի ուղղությամբ մարմինն անցել է S ճանապարհ, ապա այդ ուժի կատարած աշխատանքը՝ A-ն հավասար է. A=F⋅S

Ի պատիվ անգլիացի գիտնական Ջեյմս Ջոուլի՝ աշխատանքի միավորը կոչվում է ջոուլ (Ջ)։
1 Ջ-ը այն աշխատանքն է, որը կատարում է 1 Ն ուժը 1 մ ճանապարհի վրա. 1 Ջ =1 Ն ⋅1 մ:

Այն ֆիզիկական մեծությունը, որը բնութագրում է մարմնի աշխատանք կատարելու ունակությունը, կոչվում էներգիա (E):
Մարմինների հնարավոր փոխազդեցության կամ նրանց շարժմամբ պայմանավորված էներգիան անվանում են մեխանիկական էներգիա:

Դասարանական առաջադրանք
Պատասխանել հարցերին

1. Ո՞ր դեպքում է կատարվում մեխանիկական աշխատանք:
2. Ինչի՞ց է կախված մեխանիկական աշխատանքի մեծությունը:

Հողի ու ջրի ,թռչունների ու ձկների ,վայրի գազանների պահպանման համար ի՞նչ միջոցներ են ձեռնարկվում:

Չի կարելի սպանել կենդանիներին: Չի կարելի կտրել ծառերը (Միայն պետության համաձայնությամբ) և այլն:

1. Որո՞նք են թթվային անձրևների առաջացման պատճառները,և ի՞նչ հետևանքներ կարող են դրանք ունենալ:

Թթվային անձրևները առաջանում են թունավոր և վնասակար գազերի պատճառով: Այդ գազերը գոլոշիանում են և առաջացնում են մեծ ամպ, որից ել առաջանում է թթվային անձրևներ: Թթվային անձրևները շատ վնասակար են, քանի որ իրենք թթու են և իրենք կաիող են հալեցնել ամեն ինչ:

1. Ինչու՞ չի կարելի այրել կենցաղային աղբը:

Քանի որ իրենք առաջացնելու են թունավոր նյութ: Նաջ կարող է առաջացնել հրդեհ:

1. Ի՞նչ է մեխանիկական շարժումը:

Մեխանիկական շարժման ժամանակ մարմինը փոխում է իր դիրքը:

1. Ի՞նչի նկատմամբ է շարժվում գետում լողացող ձուկը:

Ուղղահայաց մեխանիկական տեսքով:

1. Ի՞նչով է իրարից տարբերվում շարժումները:

Շարժումը կարող է լինել ուղղահայաց, հորիզոնական և այլն:

1. Ի՞նչ է ցույց տալիս արագությունը:Ի՞նչ միավորներով է այն չափվում:

ԱԱրագությունը ցույց է տալիս ինչքան արգ է տեղափոխվում մարմինւ A կետից  B կետը: Արագության չափման միավորն է կմ/ժ, մ/ր, սմ/վ և այլն:

1. Ե՞րբ են մարմինները փոխում իրենց շարժման արագությունը:

Օրինակ` երբ ճանապարհին արագության ցուցանակը ցույց է տալիս թե ինչքան արագությամբ այն պիտի շարժվի:

2. Ի՞նչ տառով են նշանակում ուժը:

N

1. Ո՞ր ուժն է կոչվում առանձգականության ուժ:

Երբ Դեֆորմացված մարմինը վերականգնում է իր տեսքը:

Ե՞րբ են առաջանում մարմինների ձևափոխություն:

Երբ մարմինը սեֆորմացվում է:

1. Ուժի չափման միավորը ի՞նչպես է կոչվում:

Նյուտոն կամ կիլոնյուտոն:

1. Ի՞նչ է մարմնի կշիռը:

Մարմնի քաշը:

Դաս 1

Հին հույներն իրենց պատմությունը կերտել են Բալկանյան թերակղզու հարավում և Էգեյան ծովի ավազանում՝ Հունաստան, Էգեյան կղզիներ, Փոքր Ասիայի առափնյա շրջաններ:

Հունաստանը լեռներով կտրտված՝ ոչ մեծ երկրամասերով տարածք է, որոնցում չկան խոշոր գետեր, արգավանդ դաշտավայրեր ու անտառներ: Ուստի գյուղատնտեսության զարգացման համար անհրաժեշտ էր հողի պարարտացում և ոռոգում: Հունաստանին միշտ պակասել է հացահատիկը, որը ներկրվել է այլ երկրներից: Արոտավայրերի սակավության պատճառով մարդիկ պահում էին հիմնականում մանր եղջերավոր անասուններ՝ այծ, ոչխար: Երկիրը հարուստ էր օգտակար հանածոներով՝ երկաթ, պղինձ, անագ, ոսկի, արծաթ, մարմար, կավ և այլն: Դրանք նպաստավոր պայմաններ էին ստեղծում արհեստագործության համար: Կտրտված ծովափերին նավահանգիստների համար կային բազմաթիվ հարմար ծովածոցեր: Ժամանակի ընթացքում հույները դարձան հմուտ նավագնացներ և հասան Միջերկրական ու Սև ծովերի հեռավոր ափերը: Հույներն այդ բնական միջավայր էին ներգաղթել առանձին ցեղախմբերով Բալկանյան թերակղզու հյուսիսից, որոնք հաստատվել էին երկրի տարբեր հատվածներում: Այդ ցեղախմբերն էին աքայացիները, դորիացիները, հոնիացիները: Երբեմն նրանք պատերազմում էին միմյանց դեմ, սակայն օտարների դեմ պայքարելիս, որոնց անվանում էին բարբարոսներ, միավորվում էին: 

Կրետեի տիրապետության դարաշրջանը (Ք.ա. 3000–1100–ական թթ.)

Կրետե կղզին Էգեյան ծովի հարավում է: Այստեղ բնակվող ցեղերը զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Հետագայում զարգացան արհեստները՝ մետաղաձուլություն, կավագործություն, կաշեգործություն, փայտամշակություն և այլն: Համատեղ աշխատանքի և պաշտպանության նպատակով գյուղական համայնքները սկսեցին միավորվել ամրոց–պալատների շուրջը: Այդ պալատներում ապրում էին տեղական արքայիկները: Կրետեում կային տասնյակ պալատական նման կենտրոններ: Ք.ա. III հազարամյակի վերջին դրանք միավորվեցին միասնական պետության մեջ: Դրա մայրաքաղաքը Կնոսոսն էր:

Ք.ա. XVII–XV դարերում Կրետեի թագավորությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին: Նա իր տիրապետությունը տարածեց Էգեյան կղզիների և Բալկանյան Հունաստանի վրա: Այդ տերությունն անվանվել է նաև Կրետեի ծովապետություն: Սակայն Կրետեի հզորությունը փլուզվեց Ք.ա. XV դարի կեսերին: Պատճառը բնական աղետն էր. Էգեյան ծովի հարավում տեղի ունեցավ ավերիչ երկրաշարժ: Շուտով Կրետեներ թափանցեցին հունական աքայական ցեղերը: Նրանք ժառանգեցին տեղական մշակույթը, կրոնը և պետական կառավարման կարգը: Սակայն չկարողացան դիմակայել Ք.ա. XII դարի կեսերին սկսված հունական այլ ցեղի՝ դորիացիների ավերիչ արշավանքներին: Դրանց հետևանքով Կրետեի տերությունը հեռացավ պատմության ասպարեզից: Մարդկությունը ժառանգել է Կրետեի մշակութային նվաճումները՝ շինարարական արվեստը, կրոնը, գիր ու գրականությունը, գիտական միտքը:

Հոմերոսյան դարաշրջանի Հունաստանը (Ք.ա. XII–IX դարեր)

Դարաշրջանն այսպես են անվանում, քանի որ ուսումնասիրության հիմնական սկզբնաղբյուրները Հոմերոսի «Իլիական» և «Ոդիսական» պոեմներն են: Այս դարաշրջանի Հունաստանում տիրապետող էր տոհմացեղային հասարակությունը: Դորիացիներն ապրում էին տոհմացեղային կենցաղով: Երբ նրանք, Բալկանների հյուսիսից շարժվելով հարավ, ավերեցին ու թալանեցին Կրետեի պալատական համալիրները, Հունաստանը հետադիմեց. անկում ապրեցին արհեստներն ու առևտուրը: Հաճախակի դարձան ավերիչ պատերազմնե րը: Զորեղ պետական միավորումներին փոխարինեցին առանձին ցեղերն ու ցեղային միավորումները: Հոմերոսյան հասարակության հիմնական խավը ազատ գյուղացիներն էին: Նրանք անձնապես ազատ էին, ունեին հողի իրենց մասնաբաժինը, վարում էին սեփական տնտեսությունը և միաժամանակ զինվոր էին: Ավագանին բաղկացած էր նշանավոր տոհմերի ներկայացուցիչներից: Օգտագործելով իրենց հեղինակությունն ու ազդեցությունը՝ ավագանու անդամներն արդեն հասցրել էին ձեռք բերել հողի մեծ մասնաբաժիններ և հարստություն: Ունեին ստրուկներ, որոնք ռազմագերիներ էին: Ցեղերի և ցեղախմբերի գլուխ կանգնած էր արքայիկը (բասի լևս), որը նաև զորքի հրամանատարն էր: Նրա իշխանությունը բացարձակ չէր, այլ սահմանափակված էր ավագանու խորհրդով: Այդ խորհուրդը որոշումներ էր կայացնում բոլոր կարևոր հարցերի կապակցությամբ: Հաճախ հրավիրվում էր աշխարհաժողով (ագորա): Դրան մասնակցում էին բոլոր չափահաս տղամարդիկ: Հոմերոսյան դարաշրջանի վերջում տոհմացեղային կարգերը սկսեցին քայքայվել:

Առաջադրանք 1

>Սովորի՛ր դասը և դիտի՛ր տեսանյութը

>Կարդա՛լ Իլիական և Ոդիսականը քննարկելու ենք դասարանում

>Հին հունական իմաստություններ ից ընտրի՛ր 5-ը և դուրս գրիր

Դաս 2

Հին Սպարտան և Աթենքը

Սպարտան Բալկանյան Հունաստանի հարավում էր՝ Լակոնիայում: Հնագույն ժամանակներում այստեղ ապրում էին աքայացիները: Ք.ա. XII դարում երկրամասը գրավեցին դորիական ցեղերը:

Սպարտայի հասարակական կարգը

Սպարտայի հասարակությունը կազմված էր երկու հակադիր դասերից՝ սպարտիատներից և հելոտներից:

Սպարտիատները դորիացիներն էին, որոնք իրենց ունեցվածքով և իրավունքներով հավասար էին միմյանց: Հողը պատկանում էր համայնքին: Սակայն սպարտիատները չէին զբաղվում երկրագործությամբ և արհեստներով: Նրանք զինվոր էին և ժամանակի մեծ մասը նվիրում էին մարմնակրթությանը: Յուրաքանչյուր ընտանիքի տրամադրվում էր հողակտոր՝ այնտեղ ապրող հելոտներով: Վերջիններս պարտավոր էին մշակել հողը և սպարտիատին վճարել սահմանված չափի հարկ՝ բնամթերքով:

Հելոտները նվաճված և ստրկացված աքայացիներն էին: Նրանք սպարտիատների համայնքի սեփականությունն էին. ոչ ոք իրավունք չուներ նրանց վաճառելու: Ունեին իրենց ընտանիքը և փոքրիկ տնտեսությունը: Հելոտները զուրկ էին տարրական իրավունքներից: 

Սպարտայի պետական կառավարումը

Սպարտայում համատեղ կառավարում էին երկու արքա: Ըստ ավանդույթի՝ նրանք սերում էին հերոս Հերակլեսից: Արքաների իշխանությունը ժառանգական էր: Կար նաև Ծերակույտ, որը կազմված էր 28 անդամից: Նրանք ընտրվում էին ցմահ՝ ամենափառապանծ տոհմերի ներկայացուցիչներից: Արքաների հետ նրանք կազմում էին պետական կառավարման գերագույն մարմինը: Կառավարման մարմիններից էր Աշխարհաժողովը, որին մասնակցում էին բոլոր չափահաս սպարտիատները: Աշխարհաժողովը հրա վիր վում էր ամի սը մեկ անգամ: Իրավասությունները սահմանափակ էին: Հատկանշական էին սպարտացիների համատեղ ճաշկերույթները: Տարբեր տարիքի ու դիրքի 15–20 տղա մարդ ամեն օր ճաշում էին միասին: Դա առիթ էր մտերմիկ շփման: Քննարկվում էին պետական կարևոր հարցեր: Համատեղ ճաշկերույթները նպաստում էին սերունդների միջև փորձի փոխանակմանը և կապի ամրապնդմանը: Պետության հզորության հիմքը բանակն էր: Մարտունակ բանակի միջոցով Սպարտան իր տիրապետությունը տարածեց Հարավային Հունաստանում (Պելոպոնես): Սպարտայի կողմն անցան նաև Միջին Հունաստանի այնպիսի զարգացած պոլիսներ, ինչպիսիք էին Կորնթոսը և Մեգարան: Եվ Ք.ա. VI դարում ձևավորվեց Պելոպոնեսյան միությունը:

Աթենքը Ք.ա. VII–VI դարերում

Աթենական պոլիսը Միջին Հունաստանի Ատտիկա մարզում էր: Ք.ա. VII դարում աստիճանաբար ձևավորվեց Աթենքի քաղաքական կարգը: Անցումը պետականության ուղեկցվում էր տոհմային ավագանու և դեմոսի միջև սուր բախումներով: Երկրում տիրող լարված իրավիճակը շտկելու նպատակով Աթենքի կառավարիչ Սոլոնը Ք.ա. 594 թ. բարենորոգումներ ձեռնարկեց: Նա վերացրեց պարտային ստրկությունը: Պետության միջոցներով փրկագնեց այն աթենացիներին, որոնք ստրկության էին վաճառվել արտերկիր: Էվպատրիդներից բռնագրավեց հողի մի մասը և տվեց ունեզուրկներին: Ըստ ունեցվածքի՝ աթենացիներին բաժանեց չորս խավի՝ հիմք ընդունելով նրանց տարեկան եկամուտը: Ծագումն այլևս վճռորոշ նշանակություն չուներ: Սոլոնը բարեփոխեց նաև աթենական պետությունը: Սկսեց պարբերաբար հրավիրել Աշխարհաժողովի (էկլեսիա) և ժողովրդական դատարանի նիստեր: Դրանց մասնակցելու իրավունք ունեին բոլոր քաղաքացիները: Գործում էին նաև Պետական խորհուրդը և Կառավարությունը, որոնցում ընտրվելու իրավունք ունեին միայն ունևոր քաղաքացիները: Սոլոնը համոզված էր, որ դա պետք է շահագրգռի աղքատներին՝ հարստանալու և հավասարվելու նրանց: Կատարեց նաև դրամական բարեփոխություն՝ դյուրացնելով Ատտիկայի առևտրական հարաբերությունները այլ երկրների հետ: Սոլոնից հետո, սակայն, իրավիճակն Աթենքում ավելի սրվեց: Պայքար սկսվեց տարբեր խմբավորումների միջև: Ք.ա. 557 թ. Պիսիստրատը գրավեց իշխանությունը և որպես տիրան կառավարեց երեսուն տարի: Նա շարունակեց էվպատրիդների հողերը բռնագրավել և հանձնել ունեզուրկ գյուղացիներին: Շուտով Ատտիկայում տիրապետող դարձավ միջին ունեցվածքի դասը: Ստեղծվեց ոստիկանություն, ամրապնդվեց պետական կարգը: Կազմավորվեցին շրջիկ դատարաններ, որոնք օրենքն ու արդարությունը հասցնում էին մինչև հեռավոր գյուղեր: Բուռն զարգացում ապրեցին արհեստները, առևտուրը և ծովագնացությունը: Էգեյան ծովի ավազանում հաստատվեց Աթենքի տնտեսական գերակայությունը: Պիսիստրատի ջանքերով կառուցապատվեց Աթենքի միջնաբերդը: Բանաստեղծները կարգաբերեցին Հոմերոսի «Իլիական» և «Ոդիսական» պոեմների տեքստերը: Կլիսթենեսը շարունակեց իր նախորդների բարենորոգումները: Նա դարձավ ժողովրդավարական կարգերի իրական կերտողը: Կլիսթենեսը Ք.ա. 506 թ. Ատտիկայի տարածքը բաժանեց վարչական տասը շրջանների: Դրանք իրենց հերթին բաժանված էին գյուղերի, որոնք կառավարում էին պետական պաշտոնյաները: Աթենացիներն սկսեցին ապրել համապետական օրենքներով: Պետական խորհրդի կազմում քաղաքացիներն սկսեցին ընտրվել առանց ունեցվածքային տարբերությունների: Նույն սկզբունքով ստեղծվեց կառավարման նոր բարձրագույն մարմինը՝ ստրատեգոսների խորհուրդը: Ստրատեգոսները տասն էին՝ ընտրված ամենահեղինակավոր քաղաքացիներից: Կլիսթենեսի նորամուծություններից էր նաև օստրակիզմի իրավունքը: Դրա էությունն այն էր, որ ամեն տարի Աշխարհաժողովի մասնակիցներին առաջադրվում էր հետևյալ հարցը. «Ո՞ւմ ես համարում Աթենքի համար վտանգավոր»: Նախապես բաժանված կավե սալիկների (օստրակոն) վրա յուրաքանչյուրը գրում էր նրա անունը, ում համարում էր այդպիսին: Ով ամենից շատ էր հիշատակվում, տասը տարով լքում էր Աթենքը: Օստրակիզմը կարևոր դեր խաղաց աթենական ժողովրդավարության կայացման գործում:

Առաջադրանք 2

>Կարդա՛լ և սովորե՛լ դասը

>Ծանոթացի՛ր-Հունական մշակույթին

>Փորձի՛ր գտել այս որմնանկարի անունը և հեղինակին

-8 — ((-12) + (-3))=+7

-15-(7-(-9))=-31

82+ ((-33)-48)=+1

(-42+26) — (-12) =-4

62-78-7+48=-25

-24+32-76+38=-30

-17, -14, -11, -8, -5, -2

ա) 12 x (-8) — (-3) x 17 =-45

բ)  -15 x (-6) + (-3) x 18 =+36

գ) (-4) x 62 — 67 x (-5) =583

դ) 33 x (-9 ) + (-4) x 61 = -541

ե) -16 x (-49) — (-16) x (-23) =416

ա) |-2| + |7| + |-16| + |13| — 23=15

բ) |-5| + |728| + |-475| + |-200| — 215 =993

գ) |18| — |-7| + |-45| + |0| — 32=24

դ) |-45| + |45| + |7| — |-68| + 4 =23

ա) -18 > -25

բ) -105 > -111

գ) -1002 = -1002

դ) -42168 < -42078

ե) -18 > -250

զ) -105 = -105

է) -1002 < 1002

ը) -42168 = -42168

ա) 111, 333, 555, 112, 115, 131, 151, 133, 155, 331, 335, 313, 353, 311, 355, 551, 553, 515, 535, 511, 533, 135, 153, 315, 351, 531, 513:

բ) 111, 333, 555, 112, 115, 131, 151, 133, 155, 331, 335, 313, 353, 311, 355, 551, 553, 515, 535, 511, 533, 

գ) 120, 102, 201, 210:

դ)  200, 100, 210, 220, 211, 222, 111, 112, 121:

ա) p(a)=n/m

n=1, m=7

p(a)=1/7

բ) p(a)=n/m

n=1, m=7

p(a)=1/7

100:20=5

600×5=3000

Պատ՝ 3000 կգ

ա) 27000 : (4+5) =3000

3000 x 4=12000

3000 x 5=15000

բ) 27000 : (2+3+4) =3000

3000 x 2 =6000

3000 x 3 =9000

3000 x 4 = 12000

159. ա) 35:100×20=7

35+7=42

բ) 60:100×25=15

15+60=75

գ) 50:100×40=20

20+50=70

160.

ա) 70:100×10=7

70-7=63

բ) 60:100×35=21

60+21=81

գ)  120:10×15=18

120+18=138

Տարբեր նշաններով ամբողջ թվերի բազմապատկումը

Տարբեր նշաններով երկու ամբողջ թվեր բազմապատկելու համար պետք է՝

• բազմապատկել այդ թվերի մոդուլները,
• արդյունքի դիմաց դնել «−» նշանը:

(−)⋅(+)=(−)
(+)⋅(−)=(−)

Օրինակ 1

ա) −25⋅2=−(25⋅2)=−50

բ) 25⋅(−2)=−(25⋅2)=−50

Միևնույն նշաններով ամբողջ թվերի բազմապատկումը

Միևնույն նշաններով երկու ամբողջ թվեր բազմապատկելու համար պետք է՝

• բազմապատկել այդ թվերի մոդուլները
• արդյունքի դիմաց դնել «+» նշանը

(+)⋅(+)=(+)
(−)⋅(−)=(+)

Օրինակ 2

−12⋅(−3)=|−12|⋅|−3|=36

Սովորաբար գրում են այսպես՝ −12⋅(−3)=12⋅3=36

Դասարանական աշխատանք

1․ Գտիր հետևյալ արտահայտությունների արդյունքները.
ա) 5×(−3)=-15
բ) (−4)×(−7)=+28
գ) 8×(−9)=-72
դ) (−6)×11=-66
ե) 0×(−12)=0

2․ Հաշվիր հետևյալ արտահայտությունների արժեքները.
ա) (−5)×3×(−2)=-30
բ) 7×(−4)×(−1)=-28
գ) (−8)×(−2)×(−3)=48
դ) 6×0×(−7)=42
ե) (−9)×(−5)×2=-90

3․ Ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ ամբողջ թիվը բազմապատկում ենք 0-ով: Ներկայացրու օրինակներով:

0×(+6)=0

0×(-55)=0

0×(-456)=0

Պատասխանը մեկա կլինի 0:

4․ Հաշվիր ու նշիր թե ո՞ր թվերի արտադրյալն է բացասական.

ա) (−3)×4=-12
բ) (−7)×(−2)=14
գ) 5×(−8)=-40

5․ Փորձիր պարզել՝ եթե երկու ամբողջ թվերի արտադրյալը դրական է, ի՞նչ կարող ենք ասել այդ թվերի նշանների մասին:

Միեվնույն նշանի են:

6․ Համեմատի՛ր թվերի արտադրյալը՝
ա) 5×(−4) < (−5)×(−4)
բ) (−6)×3 = 6×(−3)

7․ Լրացրու բաց թողնված թվերը, որպեսզի արտադրյալը հավասար լինի 20-ի.
ա) 4 × (+5) =20
բ) (−5) × (-4) =20

8․ Գտիր հետևյալ արտահայտությունների արդյունքները.
ա) (−10) × (−5)=+50
բ) 12 × (−6)=-72

9․ Հնարավո՞ր է արդյոք, երեք ամբողջ թվերի արտադրյալը հավասար լինի 0-ի, եթե դրանցից երկուսը զրո չեն:

Այո, հնարավոր է:

Օրինակ` -2 × -2 × 0=0

10․ Եթե a×b=0, ապա ի՞նչ կարելի է ասել a-ի կամ b-ի մասին:

Իրենք միեվնույն նշանի են:

Լրացուցիչ աշխատանք

1․ Գտիր հետևյալ արտահայտությունների արժեքները.
ա) (−7)×6=-42
բ) 9×(−3)=-27

2․ Հաշվիր՝
ա) 5×(−5)×(−2)=-50
բ) (−6)×4×(−3)=-72

3․ Գտիր x-ի արժեքը, եթե x × (−8)=64

(-8) × (-8)=64

4․ Գրիր հինգ օրինակ, երբ երկու ամբողջ թվերի արտադրյալը դրական է:

(-3) × (-3) =+9

(-7) × (-5) = +35

(+5) × (+8) =+40

(+11) × (+3) = +33

(-3) × (-9) = +27

5․ Լրացրու բաց թողնված թվերը.
ա) (−9) × (+3) =−27
բ) (-8) × 5=−40

6․ Համեմատիր՝
(−2)×7 < (−8)×(−3)

7․ Գտի՛ր հետևյալ արտահայտությունների արժեքները.
ա) (−15)×2=-30
բ) 10×(−4)=-40

8․ Ստուգիր՝ արդյո՞ք (−3) × 4 × (−5) արտադրյալը հավասար է 60-ի:

(-3) × 4 × (-5) =-60

Ոչ, թիվը բացասական է:

9․ Ի՞նչ կփոխվի, եթե երկու թվերից մեկը զրո լինի։ Բեր մի քանի օրինակ։

0 × (-6) =0

0 × +77=0

0 × (-44)=0

10․ Հաշվի՛ր.
ա) (−7)×(−9)×(−2)=+126
բ) 0×(−5)×30=0

Անծայրածիր տիեզերքում իրարանցում էր տիրում: Միլիոնավոր տարիների մեջ անթիվ պատահածը այս անգամ խելքահան էր արել բոլորին: Պատճառն այն էր, որ երբևէ եղած բոլոր ստեղծվածների մեջ ամենափխրունին երկրային ինչ-որ ուժ ստիպում էր թախծել…
Հրեշտակներից մեկը շտապելով խցկվեց անտես ամպի մեջ ու զգալով մոտեցող անիմանալի գոյն` ասաց.
-Տեր իմ, այսօր անցնում էի Քո հրապույր ամպերի վրայով և հանկարծ լսեցի այստեղի համար տարօրինակ ձայներ: Մոտենալով ուշադիր նայեցի և ի զարմանս ինձ` ջրերից շունչ առած մի Փաթիլ տեսա, որը լաց էր լինում, և հարցիս, թե ինչու է այսպես տխուր ու մոլոր և այն էլ այստեղ` երկնքում, որտեղ տխրությունը սկսվող ու տանող ուղիներ չունի, նա պատասխանեց.
-Ուզում եմ գնալ աշխարհ, երազում տեսել եմ մի արարածի այնքան~ քնքուշ ու բարի…
Հետո, Տեր իմ, մի պահ լռեց ու նորից թախանձեց.
-Ձյունաճերմակ իմ հրեշտակ, դու էլ ինձ նման պարզ ու թափանցիկ հոգի ունես` խնդրիր Բարձյալին թող ինձ ամուր թևեր պարգևի, որպիսզի դիմանամ վայրէջքին` ես պետք է տեսնեմ Նրան…
Եվ պատասխանը դղրդաց ամբողջ տիեզերքով մեկ ու լսեցին բոլորը` բարեհոգի հրեշտակից մինչ անվերջություն.

-ԹՈՂ ԳՆԱ~…
Բոլորը աստվածակերտ աստիճաններից հետաքրքրված աննախադեպ եղածից հավաքվել էին տեսնելու մի կերպ երևացող էակին…
Ամեն մեկն իր խորհրդով ցանկանում էր օգնել այս թախծող արարածին…
Աստղերն իրենց պատրաստակամությամբ Փաթիլին տվեցին իրենց կառուցվածքը, որովհետև լավ գիտեին, որ երկրում սիրում են նայել իրենց…
Քամիներին սանձողը խոստացավ հետևել նրա անվնաս վայրէջքին:
Իսկ Լուսինը երազկոտ լույսի հատիկներ ցողեց նրա երեսին…
Ճակատագիրը լրացնող եռակազմ ծերունին խոստացավ երկրում կարգավորել ժամն ու ժամանակը, ապա բոլորի սպասող զգայարանների ներքո անկեղծացավ.
-Մնացյալը, թե ինչ կլնի ինձ էլ հայտնի չէ…
Փաթիլը, ներկաների ուշադրությունից շոյված, սրտանց շնորհակալություն հայտնեց և ուրախ ողջույների տակ սլացավ երկիր…
Ճանապարհին նրան հանդիպող փաթիլները լսել էին տարածված լուրը և հարգալից դիմավորելով, մաղթանքներով ուղեկցում էին նրան…
Փաթիլը չգիտեր ինչպես հայտներ իր ուրախությունը-այո~ ներքև ու ներքև դեպի կյանք ու սեր…
Իսկ քամիները տանում էին նրան ամբողջ մեղմությամբ և արդեն նշմարելով երկրի մանրաշարժը հեռացան…
Ճակատագիրն էլ իր հերթին արեց այն, ինչ որ պետք էր…
Ու մի աղջնակ զմայվելով փետրվարյան գեղեցիկ ու, թերևս, այդ տարվա վերջին ձյունով` վազեց ներքև և զվարթացած սկսեց խենթանալ ու պար բռնել փաթիլների հետ…
Հանկարծ վեր նայեց ու ձյան հավաքի մեջ նկատեց մի լուսափայլ ու տարբերվող փաթիլի և հետևելով նրան` կանգ առավ…
-Ահա~ նա, -բացականչեց Փաթիլը ու անստեղծ` պայթող ուրախությունից մի քանի պտույտ գործելով հպվեց ու գգվեց պարզված ձեռքի ափին…ցանկացավ ասել ու պատմել, թե ինչքան~ երկար է եղել իր վայրէջքը, որովհետև սիրում էր…բայց չհասցրեց…
Աղջիկն իր տաք շնչով համբուրեց մեծ ու հրաշալի փաթիլը…հետո հաճույքից ժպտալով թափ տվեց ձեռքում մնացած ջուրն ու շարունակեց քայլել…

Առաջադրանքներ`

1.Անծանոթ բառերը բացատրի’ր:

2.Պատմվածքից դուրս գրի’ր բարդ, ածանցավոր բառեր։

3.Պատմվածքից դուրս գրի’ր  դարձվածքներ:

4. Խորհուրդ տո’ւր փաթիլին:

Հին ժամանակներում, երբ Սանտա Կլաուսն ու Ձմեռ պապը դեռևս Հայաստան չէին հասել, մեր նախնիները Նոր տարվա տոնը մեզ պես չէին նշում։ Սակայն, «օտար» ձմեռային հրաշագործների բացակայության դեպքում էլ Նոր տարին  Հայաստանում ամենևին էլ տխուր չի եղել։Նոր տարվա հայկական անվանումն ինքնին՝ Ամանորը, շատ գեղեցիկ մի առասպել ունի:

Հին առասպելի համաձայն` հենց հունվարին է բնության աստված Ամատուրը սեր խոստովանել իր ապագա կնոջը՝ Ամանորին, ում պատվին էլ Նոր տարվա տոնն անուն է ստացել։ Հետաքրքիր է, որ խոստովանության հետ մեկտեղ Ամատուրն իր սիրելիին խնձոր է նվիրել։ Եվ, ըստ ավանդույթի, ամանորյա գիշերը մարդիկ ներում էին միմյանց բոլոր վիրավորանքներն ու խնձոր էին նվիրում։ Հին հայերը երբեք տոնածառը փայլազարդերով չեն զարդարել; Ընդունված է եղել կլոր գաթա թխել, որի կենտրոնում զեյթունի ճյուղ էին ամրացնում ու վրան չրեր ու ընկույզ էին կախում։ Հետո, երբ ճյուղից կախված հյուրասիրությունները վերջանում էին, ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամ դրա վրա իր մազն էր կապում, ու ճյուղը նետում էին թոնիրը, որպես ընտանիքի բոլոր անդամների երկարակեցության երաշխիք։ Իսկ փայլերով զարդարված տոնածառի փոխարեն հայուհիները չորացած խոտերից ու բույսերից ավանդական ծառ էին սարքում: Մեր նախնիները Նոր տարվա գիշերը սիրում էին իմանալ, թե ինչպիսին կլինի եկող տարին։ Այդպիսի «գուշակությունների» համար հատուկ բլիթներ էին թխվում. եթե հետաքրքրում էր ֆինանսական հարցը, ապա բլիթը թխում էին քսակի տեսքով, եթե տնային կենդանու առողջության մասին՝ կովի տեսքով եւ այլն։ Եթե խմորը բարձրանում էր, նշանակում է տվյալ հարցում հաջողություն էր սպասվում։ Եվս մեկ հետաքրքիր հայկական սովորույթ էր սկսվում հունվարի մեկի գիշերը։ Տանտերը անտառից կոճղ էր բեերում տուն, եւ մինչեւ Սուրբ ծնունդ տուն եկած յուրաքանչյուր հյուրը կոճղից կարող էր մի կտոր պոկել, այն գցել կրակի մեջ ու երազանք պահել:

1. Մի բառով qրի՛ր:

• Ո՞վ է այն մարդը, ով առևտրով է զբաղվում-վաճառական

• Ինչպե՞ս ենք անվանում այն կենդանուն, որը մսով է կերակրվում:-մսակեր

Ինչպե՞ս ենք անվանում այն մարդկանց, ովքեր լեռներն են մագլցում:-Լեռնագնաց

• Վայր, որտեղ մրգատու ծառեր են աճում:-Այգի

• Կառույց, որտեղ մարդիկ աղոթում են:-եկեղեցի

• Կենդանի, որը երկար ականջներ ունի և արագ է վազում:-նապաստակ

• Կատակել սիրող մարդ:-կատակասեր

• Լույսը բացվելու պահը:-լուսաբաց

• Երկրագնդի արևը դուրս գալու մասը:-Արևածագ

2. Հիմա դուք փորձեք բացատրել.

դպրոց-կրթություն ստանալու վայր

հայրենիք-միջավայր որտեղ դու ծնվել ես և ապրում ես մինչ օրս:

լճակ-փոքրիկ փոս, որի մեջ ջուր է լցված:

ընտանիք-այնտեղ որտեղ քեզ շրջապատում են այն մարդիկ որոնց արյունը նույն է:

համակարգիչ-Լույս վառող իր, որը կարծես գիրք լինի:

մոծակ-փոքր միջակ, որը գալիս է ամռանը:

միրգ-քաղցր իրարից տարբերվող սնունդ:

տիեզերք-Վայր, որտեղ գրավիտացիան համարյա գոյություն չունի:

3. Տրված բառերից նորե՛րը կազմիր՝ ակ, իկ, ուկ մասնիկներով (ածանցներով): Այդ ածանցներն ի՞նչ իմաստ են տալիս.

Ա) Աստղ, արկղ, թերթ, հայր, մայր, տատ, պապ, քաղցր, անուշ:

Աստղիկ, արկղի, թերթիկ, հայրիկ, մայրիկ, տատիկ, պապիկ. քաղցրիկ, անուշիկ:

Իկ ածանցը իմաստը ավելի է մեղմնացնում:

Բ) Գետ, նավ, դուռ (ն), թռչուն, որդի, զանգ:

Գետակ, նավակ, դռնակ, թռչնակ, որդյակ, զանգակ:

Իրերը դարձան ավելի փոքր և ավելի մեղմացրած

Գ) Խոզ, տաք, գառ(ն), հարս (ն), ձագ:

Խոզուկ, տաքուկ, գառնուկ, հարսիկ, ձագուկ:

Իրերը դարձան ավելի փոքր և ավելի մեղմացրած

4. Նախադասություններն ավարտի՛ր

Քաղցած աղվեսը համոզում էր աքլորին, բայց աքլորը չուզեց և գնաց:

Քաղցած աղվեսը համոզում էր աքլորին, թեև աքլորը չհամոզվեց:

Քաղցած աղվեսը համոզում էր աքլորին, որը թարս նայեց իրեն:

Քաղցած աղվեսը համոզում էր աքլորին, որին շատ դժվար էր որևէ բան համոզել:

Քաղցած աղվեսը համոզում էր աքլորին, որից նա բացասական պատասխան ստացավ:

Քաղցած աղվեսը աքլորին  համոզում էր, որովհետև նա երկար ժամանակ միայն նրա մասին էր մտածում:

Քաղցած աղվեսը աքլորին  համոզում էր, երբ աքլորը զայրացած էր:

Քաղցած աղվեսը աքլորին  համոզում էր, որ ամեն ինչ լավ է:

Քաղցած աղվեսը աքլորին  համոզում էր, չնայած որ աքլորը ոչ մեկի հետ չէր խոսում:

5. Հարցերին պատասխանելով՝ դպրոցական վեցերորդ տարվա մասին գրավոր պատմի՛ր:

Ա) Ի՞նչ նորույթուն կա ձեր դասարանում (աշակերտների թիվը նո՞ւյնն է, նույն տեղո՞ւմ եք դաս անում և այլն):

Մեր դասարանում նորեն կա, իր անունը Նարեկ է, բայց մեր դասարանից մի երեխա է դուրս եկել:

Բ) Ի՞նչ նոր առարկաներ եք անցնում: Դրանք ինչո՞վ են հետաքրքիր (ուրիշ ի՞նչ տպավորություն ունես):

Մաթեմատիկա ա. բ և պար: Շատ հետաքրքիր դասեր են, ինձ դուր է գալիս:

Գ) Ուսուցիչներիդ մասին պատմիր:

Ուսուցիչները այս տարի շատ են և շատ բարի են, բայց մեր ռուսերենի ուսուցիչը մեր նախանցած տարվա երկարօրյաի ուսուցիչն է:

Դ)Պատմի՛ր՝ դպրոցում փոփոխություն կա՞ (շենքը, բակը, կարգ ու կանոնը և այլն):

Շենքը ուրիշ է և շատ մեծ է (երեք հարկ) կանոնները շատ են: (Չի կարելի ուշանալ, չմասնակցել ուսումնական ծրագրին) և այլն:

Ե) Ի՞նչ վերաբերմունք ունես այդ ամենի նկատմամբ:

Շատ լավ:

6. Կետերի փոխարեն հատկանիշ ցույց տվող տրված բառերը (ածականները) տեղադրի՛ր: Տրված ու ստացված տեքստերը համեմատի՛ր (ածականները խոսքում ի՞նչ դեր ունեն):

Գետնի վրայով լայնահուն ու հորդահոս գետեր ու կարկաչուն առվակներ
են հոսում, գետնի տակից արագավազ ու սառնորակ աղբյուրներ են բխում, և երբ նրանց ջրերը որևէ իջվածքում կուտակվում են, լիճ է գոյանում: Իսկ որքա՞ն տարբեր լճեր կան: Երկրագնդի խորը լճի՝ Բայկալի ափերը երիզող բարձր լեռներն ասես կապույտ մշուշի վրա են կախված: Ձգվում է կապույտ լիճը հարյուրավոր կիլոմետրեր, ու տեղացիները նրան ծով են անվանում: Բայկալը մաքուր ու թափանցիկ ջուր ունի: Արևոտ ու հանդարտ եղանակին լճի հատակը տեղ-տեղ երևում է:

Մեր հանրապետությունը լեռնային գեղատեսիլ լճերով  հարուստ է է: Դրանցից ամենամեծը Սևանա լիճն է, որտեղ իշխան ձուկն է բնակվում: Դիլիջանից քիչ հեռու մի սքանչելի  լիճ կա: Նա այնքան վճիտ ջուր ունի, որ նրան Պարզ լիճ են կոչում:

Լայնահուն, հորդահոս, կարկաչուն, արագավազ, սառնորակ, զուլալ, տարբեր, ամենախոր, անուշահամ, բարձր, կապույտ, մաքուր, թափանցիկ, արևոտ, հանդարտ (եղանակ), հարուստ, լեռնային, գեղատեսիլ, ամենամեծ, սքանչելի, գողտրիկ, վճիտ:

Ածականների շնորհիվ տեքստը ավելի հարուստ, մարմնամասն, իմֆորմատիվ և գեղարվեստական:

7. Կարդա’ առակը: Ո՞րն է առակի իմաստը:

Ապրում էին աղվեսն ու արագիլը։ Աղվեսը շատ եսասեր էր, չնայած որ մի օր որոշում է հրավիրել արագիլին ընթրիքի։ Արագիլը չափազանց ուրախանում է՝ իմանալով հրավերի մասին, և նշանակված ժամին հյուր է գնում։ Աղվեսը բացում է դուռը և նրան ներս հրավիրում։ Նրանք սեղան են նստում։ Աղվեսը մատուցում է իր ապուրը տափակ ափսեով։ Քանի դեռ աղվեսը վայելում էր իր ապուրը, արագիլը իր երկար կտուցի պատճառով չէր կարողանում խմել այն։ Հաջորդ օրը արագիլը հրավիրում է աղվեսին ընթրիքի։ Նա նույնպես մատուցում է ապուր, բայց այս անգամ կճուճի մեջ։ Արագիլը վայելում և վերջացնում էր իր ապուրը, իսկ աղվեսը սոված վերադառնում է տուն՝ գիտակցելով իր սխալը։

Առակի իմաստը այն է ինչ տալիս ես, դա էլ ստանում ես: Դա աշխատում է ակն ընդ ական սկզբունքով: Ինչ որ չես ուզում, որ քո հետ անեն, ինքդ ել չպիտի անես:

8. Կարդա առակը և վերջում լրացրու միտքը.

Մի օր գետն ինքն իրեն մտածում է․

-Արդյո՞ք պետք է ամբողջ կյանքս հոսեմ։ Չե՞մ կարող դադարել և հանգստանալ մի փոքր։

Նա խորհրդի կարիք ուներ, դիմեց սարին՝ ասելով իր մտավախությունը։ Սարը միայն ծիծաղեց և ասաց․

-Է՜յ, նայիր ինձ։ Ես տարիներով կանգնած եմ այս նույն տեղում։

Գետը պատասխանեց․

-Դու կանգնած ես մի տեղում և երբեք չես հոգնում։ Նայի’ր ինձ,
ես անընդհատ շարժվում եմ, չեմ հանգստանում նույնիսկ մեկ րոպե։

Սարը ժպտաց․

-Ես հոգնում եմ այստեղ կանգնելուց։ Ես ամեն օր տեսնում եմ նույն ծառերը և նույն երկինքը։ Երբեմն ես ցանկանում եմ հոսել գետի նման․․․
Ես ցանկանում եմ գնալ անտառներ և գյուղեր՝ ջուր տանել նրանց, կյանք տալ և սիրվել բոլորի կողմից։

Գետը պատասխանեց․

-Տարօրինակ է, որ այդպես ես մտածում։ Քո կյանքը շատ հարմարավետ և խաղաղ է ։

-Չես հասկանում, ի՛մ քույր, -պատասխանեց սարը և շարունակեց։- Քեզ բոլորը երկրպագում են, դու բոլորին օգուտ ես տալիս։ Երբեմն նույնիսկ միանում ես ծովերին։

Այս լսելով՝ գետը պատասխանեց․

-Դու միանշանակ ճիշտ ես,եղբա՛յր իմ։ Իմ կյանքի իմաստը շրջելն է, բարին տարածելը և ամեն ինչ գեղեցկացնելը:
Շնորհակալություն լավ խորհրդի համար։