Day: 09.05.2025

Կենդանի օրգանիզմների բնութագրական հատկանիշներից է սննդառությունը:

Սննդառությունը կենդանի օրգանիզմի կողմից տարբեր նյութերի կլանումն է սեփական գոյությունն ապահովելու նպատակով:
Արտաքին միջավայրից կլանված մարմինները և նյութերը, որոնք պահպանում են օրգանիզմի կենսագործունեությունը համարվում են սնունդ:

Սնունդ կարող է ծառայել և՛ անօրգանական նյութը (ջուրը, ածխաթթու գազը), և՛ օրգանականը (շաքարը, ճարպը և այլն) և ամբողջական կենդանի օրգանիզմը:
Բոլոր կենդանի օրգանիզմներում սնունդը ենթարկվում է միատեսակ փոփոխությունների.

1. Սննդի ստեղծում կամ ընդունում և կլանում:

2. Սննդի քայքայում պարզագույն գործառնական միավորների:

3. Այնուհետև՝

ա) ստացված պարզագույն գործառնական միավորների քայքայում և էներգիայի ստացում:

Սննդից անջատված էներգիայի հաշվին օրգանիզմը պահպանում է իր կյանքը և ակտիվությունը: Օրգանիզմի ակտիվությունը կյանքին բնորոշ բոլոր հատկանիշների պահպանումը, դրսևորումը և անխափան գործարկումն է:
Այսինքն, երբ օրգանիզմը շարժվում է, գրգռվում է, աճում է, բազմանում է և այլն, միշտ օգտագործում է սննդային էներգիան:
բ) ստացված պարզագույն գործառնական միավորներից սեփական օրգանիզմին բնորոշ նյութերի կառուցում:
Այդ նյութերը ծառայում են որպես շինանյութ: Այդպիսով առաջանում են նոր բջիջներ, հյուսվածքներ և օրգանիզմն աճում է ու զարգանում:

4. Օրգանիզմը շարունակում է գոյատևել:

Ըստ սննդառության եղանակի կենդանի օրգանիզմները բաժանվում են երեք խմբի.

• ավտոտրոֆներ— էներգիա են ստանում արևից:
• հետերոտրոֆներ — էներգիա են ստանում օրգանական նյութերի քայքայումից:
• միքսոտրոֆներ — էներգիա կարող են ստանալ և արևից և օրգանական նյութերից:

Ավտոտրոֆ սննդառության հիմնական ձևը ֆոտոսինթեզն է:
Բույսը արմատներով հողից կլանում է ջուր, իսկ տերևներով` օդից ածխաթթու գազ: Այդ անօրգանական նյութերից լույսի ազդեցությամբ, կանաչ քլորոֆիլի մասնակցությամբ բույսը պատրաստում է օրգանական նյութ` շաքար: Ֆոտոսինթեզի մնացորդ է թթվածինը, որը տերևներով հարստացնում է օդը:
Ավտոտրոֆ օրգանիզմը ֆոտոսինթեզի արդյունքում ջրից և ածխաթթու գազից սինթեզում է շաքար և անջատում թթվածին:

Ֆոտոսինթեզը բնորոշ է կանաչ օրգանիզմներին` բույսերին, կապտականաչ ջրիմուռներին և որոշ բակտերիաներին:
Հետերոտրոֆ սննդառության հիմնական ձևը պատրաստի սննդի որոնումն ու կլանումն է:
Հետերոտրոֆները օգտվում են ֆոտոսինթեզի պատրաստի արդյունքներից` թթվածնից և շաքարից ու դրա վերափոխումներից: Հետերոտրոֆ են բոլոր սնկերը և կենդանիները:
Միաբջիջ կենդանիներում կան որոշ բացառություններ: Երկարամտրակ էվգլենան ունի քլորոֆիլ և կարող է ինչպես ֆոտոսինթեզել, այնպես էլ սնվել հետերոտրոֆ կերպով:

Ըստ նախընտրած սննդի տեսակի՝ հետերոտրոֆները լինում են.

Բուսակեր — սնվում են բուսական ծագում ունեցող օրգանիզմներով կամ նրանց մասերով:

Օրինակ` թիթեռները, բադերը, նապաստակները, եղջերուները և այլն:

Կենդանակեր — սնվում են կենդանական ծագում ունեցող օրգանիզմներով: Նրանք որսորդներ են, իսկ սնունդ ծառայող զոհը` որս:

Օրինակ` առյուծը, գայլը, արծիվը, սարդը և այլն:

Ամենակեր — սնվում են և՛ բույսերով, և՛ կենդանիներով:

Օրինակ` մարդը, արջը, կետը:
Ըստ սննդի հայթհայթման ձևի՝ հետերոտրոֆները լինում են.

Սապրոֆիտներ — սնվում են մահացած կենդանի օրգանիզմների մնացորդներով, բույսերի պտուղներով, այլ պատրաստի օրգանական նյութերով:

Օրինակ` աղիքային ցուպիկը, պենիցիլինը, ճանճը, բորենին:

Գիշատիչներ — բոլոր այն կենդանի օրգանիզմներն են, որոնք որս են անում: Այսինքն բռնում են իրենց զոհին, սատկացնում, ապա սնվում դրանցով:

Օրինակ` սարդը, կոկորդիլոսը, վագրը, գայլը:

Որոշ բույսեր հանդիսանում են գիշատիչներ: Նրանք ունեն հատուկ «թակարդներ», որոնցով որսում են միջատների և սնվում նրանց օրգանական նյութերով: Դրանք միջատակեր բույսերն են:

Օրինակ` ռաֆլեզիան, վեներայի ճանճորսը, ցողիկը, ցնցղենին:

Մակաբույծներ — ապրում են որևէ կենդանի օրգանիզմի մեջ կամ օրգանիզմի վրա: Սնվում են նրա օրգանական նյութերով: Այդ օրգանիզմը մակաբույծի տերն է: Մակաբույծները թունավորում են տիրոջ օրգանիզմը: 

Օրինակ՝ լյարդի ծծանը, էխինոկոկը, եզան երիզորդը, տիզը:

Շնչառություն

Կենդանի օրգանիզմների կարևոր հատկանիշներից է նյութափոխանակությունը: Կենդանի օրգանիզմների նյութափոխանակության կարևոր դրսևորում է գազափոխանակությունը:
Այն գազափոխանակությունը, երբ օրգանիզմը օդից կլանում է թթվածին և անջատում ածխաթթու գազ կոչվում է շնչառություն:
Կենդանի օրգանիզմների կայսրության զգալի մասը հարմարված է միայն գոյատևել թթվածնով հարուստ միջավայրում:
Թթվածինը մասնակցում է սննդի քայքայման և նրանից կենսական էներգիայի անջատման գործընթացին:
Գոյություն ունի շնչառության երկու բաղադրիչ` արտաքին և ներքին:
Ներքին շնչառությունը կոչվում է նաև բջջային:

Օրգանիզմի փոխադրական համակարգերի շնորհիվ յուրաքանչյուր բջիջ` մեկ առ մեկ ստանում է սննդանյութ և թթվածին: Բջիջը դրանցից ստանում է էներգիա և կենսագործում:
Բջջային շնչառության ձևերը, գրեթե անփոփոխ, բնորոշ են բոլոր տիպի կենդանի օրգանիզմներին:
Արտաքին շնչառությունը գազափոխությունն է օրգանիզմի և օդի միջև:
Արտաքին շնչառությամբ միմյանցից տարբերվում են՝ պարզագույն օրգանիզմները, բույսերը, կենդանիները:
Պարզագույն օրգանիզմները հիմնականում միաբջիջ օրգանիզմներն են կամ բազմաբջիջ ստորակարգ կենդանիները: Նրանք շնչում են օրգանիզմի ամբողջ մակերեսով:
Բույսերը շնչառության հատուկ մասնագիտացված օրգան համակարգ չունեն: Թթվածինը բջիջներին բաշխվում է միջբջջային տարածություններով: Բույսը տերևի ստորին մակերեսին ունի հատուկ բջիջներ, որոնք կոչվում են հերձանցքներ: Դրանք առաջանում են երկու կիսալուսնաձև բջջից, որոնք բացվում և փակվում են: Բացված վիճակում կատարվում է գազափոխանակություն բույսի և օդի միջև: Հերձանցքներով գոլորշանում է նաև ջուրը:
Բարձր կազմավորված կենդանիներն ունեն շնչառության մասնագիտացված օրգան համակարգ:
Ջրային կենդանիների շնչառության օրգանն է` խռիկները:
Ցամաքային կենդանիների շնչառության օրգանն է` թոքերը:
Միջատների շնչառության օրգանն է` շնչառական խողովակները՝ տրախեաները:
Կենդանիների շնչառության օրգան կարող է լինել նաև մաշկը: Գորտի գազափոխանակության գրեթե կեսն ապահովում է մաշկը:

Լրացուցիչ աշխատանք

Պատասխանել հարցերին

2. Ինչպե՞ս են սնվում բույսերը:
Բույսերը սնվում են ֆոտոսինթեզի միջոցով՝ օգտագործելով արևի լույսը, ջուրը և ածխաթթու գազը։ Կանաչ տերևների քլորոֆիլի միջոցով նրանք պատրաստում են շաքար (օրգանական նյութ), և անջատում թթվածին։

3. Ո՞ր բույսերն են սնվում կենդանիներով և ինչու:
Միջատակեր բույսերը, ինչպիսիք են վեներայի ճանճորսը, ցնցղենին, ցողիկը, որսում են միջատների և սնվում դրանցով։ Դա տեղի է ունենում, որովհետև այդ բույսերը աճում են աղքատ հողերում և լրացնում են սննդային նյութերի պակասը՝ կենդանական ծագման նյութերով։

4. Ի՞նչ հետերոտրոֆ օրգանիզմներ գիտեք: Բերե՛ք օրինակներ:
Հետերոտրոֆներ են՝

• Կենդանիներ՝ (առյուծ, գայլ, մարդ),
• Սնկեր՝ (սպիտակ սունկ, խմորասնկեր),
• Բակտերիաներ՝ (աղիքային ցուպիկ, պենիցիլին),
• Միաբջիջներ՝ (ամեաբան, պարանամեվա)։

5. Ի՞նչ է շնչառությունը:
Շնչառությունը օրգանիզմի թթվածնի կլանումն է և ածխաթթու գազի արտազատումը՝ էներգիա ստանալու նպատակով։ Այն անհրաժեշտ է կենսագործունեության պահպանման համար։

6. Շնչառական ի՞նչ օրգաններ գիտեք:

• Խռիկներ – ձկներ և այլ ջրային կենդանիներ,
• Թոքեր – ցամաքային կենդանիներ և մարդ,
• Տրախեաներ – միջատներ,
• Մաշկ – որոշ կենդանիների մոտ՝ օրինակ՝ գորտ։

1. Ո՞րքան է նորմալ աչքի լավագույն տեսողության հեռավորությունը։
Նորմալ աչքի լավագույն տեսողության հեռավորությունը համարվում է 25 սմ։

2. Թվարկե՛ք մարդու աչքի մասերը և նշե՛ք դրանց նշանակությունը։

• եռանկար – ընդունում է լույսի ճառագայթները, որոնք անցնում են դեպի աչքի ներքին մասեր,
• աչքի բիբ – կարգավորում է աչք ընկնող լույսի քանակը,
• աղեղնաթաղանթ – պաշտպանում է աչքը վնասվածքներից,
• սուսերանման մկանի օգնությամբ աչքի բիբը լայնանում կամ նեղանում է,
• ենթասանրություն / ակնախիճ – լուսազգայուն թաղանթ է, որտեղ ձևավորվում է պատկերը և ուղարկվում է ուղեղ։

3. Ձեզ հայտնի ի՞նչ եղանակով են կարճատեսությունը շտկում։
Կարճատեսությունը շտկվում է բացասական (դասական՝ ցրված) ոսպնյակներով կամ լազերային վիրահատությամբ։

4. Ի՞նչ է պետք անել տեսողության արատները կանխելու համար։

• Պահպանել լույսի ճիշտ ընկալման պայմանները,
• կարդալ ճիշտ հեռավորությունից (ոչ պակաս, քան 25 սմ),
• սահմանափակել էկրանների առաջ երկար մնալը,
• պարբերաբար ստուգել տեսողությունը։

5. Ի՞նչով է պայմանավորված մարմինների գույնը։
Մարմինների գույնը պայմանավորված է այն գույնի ճառագայթով, որ նրանք անդրադարձնում են, իսկ մնացածը՝ կլանում։

6. Ո՞ր գիտնականն է ապացուցել, որ Արեգակի սպիտակ լույսը տարբեր գույնի ճառագայթների համախումբ է։
Իսահակ Նյուտոնը։

7. Ի՞նչ է բջիջը։
Բջիջը կենդանի օրգանիզմի կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ միավորն է։

8. Որո՞նք են բջջի բաղադրության հիմնական քիմիական տարրերը։
Ածխածին (C), ջրածին (H), թթվածին (O), ազոտ (N)։

9. Որո՞նք են բջջի հիմնական կառուցվածքային մասերը։
Բջջաթաղանթ, ցիտոպլազմա, կորիզ, օրգանոիդներ։

10. Ի՞նչ նշանակություն ունի բջջաթաղանթը։
Այն պաշտպանում է բջիջը, ապահովում նյութափոխանակությունը միջավայրի հետ և տալիս է ձև։

11. Ի՞նչպիսին է կենդանիների աչքի կառուցվածքը։
Կենդանիների աչքերը տարբեր են՝

• Ոմանք չեն տեսնում գույներ (օրինակ՝ շատ կաթնասուններ),
• Մեղուները տեսնում են դեղին, կապույտ և անդրամանուշակագույն, բայց չեն տեսնում կարմիր,
• Թռչունները ունեն շատ սուր տեսողություն։

12. Թվարկե՛ք արեգակնային սպեկտրի գույներն ըստ հաջորդականության։
Կարմիր, նարնջագույն, դեղին, կանաչ, երկնագույն, կապույտ, մանուշակագույն։

13. Ի՞նչից է կախված անթափանց մարմինների գույնը։
Այն գույնից, որը անդրադարձնում են, իսկ մնացածը կլանում են։

14. Ի՞նչից է կախված թափանցիկ մարմինների գույնը։
Այն լույսի գույնից, որը նրանք անց են կացնում իրենց միջով, իսկ մնացածը կլանում են։

15. Ի՞նչ է հյուսվածքը։
Նույն ձև, կառուցվածք և ֆունկցիա ունեցող բջիջների խումբ է, որոնք միացված են միջբջջային նյութով։

16. Ի՞նչ հյուսվածքներ ունեն բույսերը։
Գոյացնող, ծածկող, հիմնական, փոխադրող, մեխանիկական։

17. Կենդանական ի՞նչ հյուսվածքներ գիտեք։
Էպիթելային, շարակցական, մկանային, նյարդային։

18. Ո՞ր հյուսվածքն է կատարում բույսի և նրա օրգանների հենարանի դեր։
Մեխանիկական հյուսվածքը։

Միմյանցից խիստ տարբերվող այնպիսի օրգանիզմներ, ինչպիսիք են՝ բակտերիաները, բույսերը, սնկերը, կենդանիները, այդ թվում նաև մարդը, ունեն միևնույն կառուցվածքային միավորը: Այդ տարրական կառուցվածքային միավորը, որից կազմված են բոլոր օրգանիզմները կոչվում է բջիջ:
Բջիջը կենդանի օրգանիզմների կառուցվածքային տարրական միավորն է և օժտված է կենդանի օրգանիզմին բնորոշ հատկանիշներով։Կենդանի օրգանիզմները կարող են լինել միաբջիջ՝ բաղկացած ընդամենը մեկ բջջից:
Օրինակ
Բակտերիաները, կապտականաչ ջրիմուռները և այլն:
Կարող են լինել նաև բազմաբջիջ՝ կազմված տարբեր տեսակի բջիջներից.
Օրինակ
Բույսերը, կենդանիները, մարդը:
Բջիջները լինում են բուսական և կենդանական:

Բոլոր տիպի կենդանի օրգանիզմների բջիջները կազմված են անկենդան բնության մեջ հանդիպող քիմիական տարրերից. գերակշռում են ածխածինը (C), ջրածինը (H), թթվածինը (O), ազոտը (N):
Բջիջները պարունակում են այդ տարրերից կազմված քիմիական նյութեր: Հիմնականում անօրգանական նյութեր՝ ջուր և հանքային աղեր, օրգանական նյութեր՝ սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր:

Բջջի կառուցվածքը

Կենդանական և բուսական բջիջների միջև կան տարբերություններ, սակայն նրանք ունեն նման կառուցվածք: Բոլոր բջիջները կազմված են բջջաթաղանթից, ցիտոպլազմայից, կորիզից և օրգանոիդներից:

Բջջաթաղանթ՝
սահմանազատում է բջջին շրջակայից,
տալիս նրան որոշակի ձև,պաշտպանում միջավայրի ազդեցությունից,
ապահովում շրջակայի հետ նյութերի փոխանակումը:
Ցիտոպլազմա՝
մածուցիկ անգույն զանգված է,
լցնում է բջջի ամբողջ խոռոչը,իր մեջ ընդգրկում է կորիզն ու մնացյալ օրգանոիդները,նրանում ընթանում են բջջի կենսագործունության հիմնական դրսևորումները:
Կորիզ՝
պարունակում է բջջի ժառանգական նյութը,
նրա կիսման արդյունքում առաջանում են մայրական բջջին նման, նույնական դուստր բջիջներ:

Օրգանոիդներ՝

ապահովում են բջջի կենսագործունեությունը՝ շնչառությունը, թթվածնի անջատումը, աճը, զարգացումը և այլն:

Բուսական և կենդանական բջիջներն ունեն որոշակի տարբերություններ՝ պայմանավորված կենսագործունեության առանձնահատկություններով:Բուսական բջջին բնորոշ է ամուր բջջապատ, որը արտաքինից պատում է բջջաթաղանթը և հստակ ձև հաղորդում բջջին:
Բուսական բջիջներն ունեն բջջահյութով լցված խոռոչներ, որոնք կոչվում են վակուոլներ:
Բուսական բջիջներում գոյություն ունեն պլաստիդներ, որոնք կանաչ, դեղին-կարմիր և սպիտակ գունավորում են հաղորդում բուսական բջջին:Կենդանական բջիջները զուրկ են նշված հատկանիշներից, ունեն նուրբ և ճկուն բջջապատ։

Հյուսվածքներ

Բջիջների այն խումբը,որոնք ունեն նույն ձևը, կառուցվածքը, ծագումը, կատարում են նույն ֆունկցիան և միմյանց հետ միացած են միջբջջային նյութով կոչվում են հյուսվածք:Մարդու օրգանիզմում կան 4 տեսակի հյուսվածքներ` էպիթելային, շարակցական, մկանային և նյարդային:

Ցանկացած բույս նույնպես ունի զանազան օրգաններ, որոնք կազմված են մասնագիտացված հյուսվածքներից: Բուսական հյուսվածքները լինում են՝
գոյացնող
ծածկող
հիմնական
փոխադրող
մեխանիկական

Գոյացնող հյուսվածքի բջիջներն անընդհատ բաժանվում են և այդ հատկության շնորհիվ բույսերն աճում են: Բույսերում գոյացնող հյուսվածքը տեղակայված է արմատի ծայրամասում և ցողունի գագաթում:

Ծածկող հյուսվածքը բույսը պաշտպանում է արտաքին աշխարհի անբարենպաստ պայմաններից: Դրանից են կազմված բույսերիՀիմնական հյուսվածքի բջիջները մտնում են բույսերի բոլոր օրգանների կազմության մեջ: Դրանից են կազմված տերևի, ծաղկի և պտուղների փափուկ մասերը:

Հիմնական հյուսվածքի բջիջները մտնում են բույսերի բոլոր օրգանների կազմության մեջ: Դրանից են կազմված տերևի, ծաղկի և պտուղների փափուկ մասերը: Հիմնական հյուսվածքում կարող են պաշարվել տարբեր սննդանյութեր, դա հատկապես լավ է երևում գազարի և բազուկի դեպքում:
Փոխադրող հյուսվածքի միջոցով տերևներից դեպի արմատ և արմատից դեպի տերևներ են շարժվում ջուր, շաքար, աղեր և բազմաթիվ այլ նյութեր:

Մեխանիկական հյուսվածքը ամրություն է տալիս բույսի օրգաններին: Այս հյուսվածքի բջիջներն ունեն երկարավուն տեսք և ամուր բջջապատ:

Պատասխանել հարցերին

1. Ի՞նչ է բջիջը։
Բջիջը կենդանի օրգանիզմների կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ տարրական միավորն է, որը օժտված է կյանքի բոլոր հատկանիշներով։

2. Որո՞նք են բջջի բաղադրության հիմնական քիմիական տարրերը։
Ածխածին (C), ջրածին (H), թթվածին (O), ազոտ (N)։

3. Որո՞նք են բջջի հիմնական կառուցվածքային մասերը։
Բջջաթաղանթ, ցիտոպլազմա, կորիզ, օրգանոիդներ։

4. Ի՞նչ նշանակություն ունի բջջաթաղանթը։
Բջջաթաղանթը սահմանազատում է բջիջը շրջակա միջավայրից, ապահովում նյութերի փոխանակումը, պաշտպանում բջիջը և տալիս է նրան ձև։

5. Ի՞նչ է հյուսվածքը։
Հյուսվածքը նույն ձև, կառուցվածք և ֆունկցիա ունեցող բջիջների խումբ է, որոնք միացած են միջբջջային նյութով։

6. Ի՞նչ հյուսվածքներ ունեն բույսերը։
Գոյացնող, ծածկող, հիմնական, փոխադրող, մեխանիկական։

7. Կենդանական ի՞նչ հյուսվածքներ գիտեք։
Էպիթելային, շարակցական, մկանային, նյարդային։

8. Ո՞ր հյուսվածքն է կատարում բույսի և նրա օրգանների հենարանի դեր։
Մեխանիկական հյուսվածքը։

Բոլոր մարմինները լուսավորվում են Արեգակի կամ այսպես ասած սպիտակ լույսով: 

Ինչպե՞ս են առաջանում գույները:

Բազմաթիվ փորձերի արդյունքում պարզվել է այդ երևույթի պատճառը: 

Սպիտակ լույսի նեղ փունջը պրիզմայով անցնելիս բեկվում է, և էկրանի վրա առաջանում են իրար հաջորդող տարբեր գույնի շերտեր: Այդ պատկերն ընդունված է անվանել լույսի սպեկտր:

Սպիտակ լույսի տարրալուծումը առանձին գույների պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ տարբեր գույնի լույսերը տարբեր չափով են բեկվում պրիզմայում, ինչի հետևանքով առանձնանում են իրարից:

Արեգակի լույսի սպեկտրը պարունակում է յոթ հիմնական գույներ` կարմիր, նարնջագույն, դեղին, կանաչ, երկնագույն, կապույտ և մանուշակագույն:

Իրականում առանձին գույների միջև հստակ սահմաններ գոյություն չունեն, և մեկից մյուսին անցումը տեղի է ունենում աստիճանաբար:

Եթե պատկերված բոլոր գույնի լույսերը խառնենք իրար, ապա կստացվի սպիտակ լույս:

Մենք գիտենք, որ սեփական լույս չունեցող մարմինները մեզ տեսանելի են իրենց կողմից անդրադարձրած լույսի շնորհիվ:

Սպիտակ մակերևույթն անդրադարձնում է իր վրա ընկնող բոլոր գույնի լույսերը: Այդ պատճառով տետրի թերթը, ձյունը, բամբակը սպիտակ լույսով լուսավորելիս մեզ սպիտակ են թվում:

Реклама

Խոտը, ծառի տերևները սպիտակ լույսով լուսավորելիս անդրադարձնում են կանաչ գույնի լույսը, իսկ մնացածները կլանում են: Այդ պատճառով դրանք կանաչ են երևում:

Սև մարմինները կլանում են բոլոր գույնի լույսերը և չեն անդրադարձնում դրանցից ոչ մեկը, ինչի հետևանքով սև մարմիններից մեր աչքի մեջ ոչ մի գույնի լույս չի ընկնում:

Թափանցիկ մարմինների գույնը պայմանավորված է դրանց միջով անցնող լույսի գույնով:

Օրինակ

Կապույտ գույնի ապակու միջով անցնում է միայն կապույտ լույսը, իսկ մնացածները կլանվում են: Պատուհանի ապակին մեզ անգույն է թվում, որովհետև բաց է թողնում բոլոր գույնի լույսերը:

Գունավոր տեսողության համար հատուկ նշանակություն ունի երեք հիմնական գույների՝ կարմիրի, կանաչի և կապույտի համադրումը։ Այդ գույների օպտիկական գումարման արդյունքում ստացվում է սպիտակ լույս։

Կախված այն բանից, թե ինչ համամասնություններով են գումարվում այդ գույները, կարելի է ստանալ ամենատարբեր գույներ և գունային երանգներ։ 

Կենդանիների աչքերը կառուցվածքով տարբերվում են իրարից։

Շատ կենդանիներ չեն տարբերում գույները։

Մեղուները տարբերում են դեղին և կապույտ գույները, ինչպես նաև մարդու համար անտեսանելի անդրամանուշակագույն ճառագայթները, բայց չեն ընկալում կարմիր գույնը։ Ձկները տեսնում են միայն մոտ հեռավորության վրա։

Սուր տեսողություն ունեն թռչունները։ Որոշ թռչունների աչքի զգայնությունը հարյուր անգամ մեծ է մարդու աչքի զգայնությունից։

Ծիածան

Սպիտակ լույսի բարդ կառուցվածքով է պայմանավորված բնության հրաշալի երևույթներից մեկը՝ ծիածանը:

Արեգակի լույսը, բեկվելով և անդրադառնալով անձրևի կաթիլներից, տարրալուծվում է տարբեր գույների և երկնքում հայտնվում բազմերանգ կամարի՝ ծիածանի տեսքով:

Ծիածանը ծագում է, երբ Արեգակի լույսն անցնում է անձրևի կաթիլների միջով և, ինչպես պրիզմայում, տարրալուծվում է տարբեր գույնի ճառագայթների։

Հաճախ կարելի է ծիածան տեսնել նաև ջրվեժի, շատրվանի, ջրող մեքենայի առաջացրած ջրափոշու մեջ։

Դասարանական աշխատանք
Պատասխանել հարցերին։

1. Ի՞նչով է պայմանավորված մարմինների գույնը։
Մարմինների գույնը պայմանավորված է այն լույսի գույնով, որը նրանք անդրադարձնում են։ Որ գույնի լույսը մարմինը չի կլանում և վերադարձնում է դեպի մեր աչքերը, այդ գույնն էլ մենք տեսնում ենք։

2. Ո՞ր գիտնականն է ապացուցել, որ Արեգակի սպիտակ լույսը տարբեր գույնի ճառագայթների համախումբն է։
Այդ գիտնականը Իսահակ Նյուտոնն էր։

3. Ի՞նչպիսին է կենդանիների աչքի կառուցվածքը։
Կենդանիների աչքերը տարբեր տեսակի են։ Ոմանք՝ ինչպես թռչունները, ունեն սուր գունավոր տեսողություն, իսկ ոմանք՝ ինչպես որոշ կենդանիներ, գույներ չեն տարբերում։ Մեղուները տեսնում են դեղին, կապույտ և անդրամանուշակագույն ճառագայթները, բայց չեն տեսնում կարմիրը։ Ձկները տեսնում են միայն մոտ տարածության վրա։

4. Բացատրե՛ք լուսացույցի գունավոր ապակիների «գործողությունը»։
Լուսացույցի գունավոր ապակիներն անց են թողնում միայն իրենց գույնի լույսը։ Օրինակ՝ կարմիր ապակին միայն կարմիր լույս է թողնում, իսկ մյուս գույները կլանում է։

5. Թվարկե՛ք արեգակնային սպեկտրի գույներն ըստ հաջորդականության։
Կարմիր, նարնջագույն, դեղին, կանաչ, երկնագույն, կապույտ, մանուշակագույն։

6. Ի՞նչու է պրիզմայում կամ ջրի կաթիլում սպիտակ լույսը բաժանվում առանձին գունավոր ճառագայթների։ Դրանցից ո՞ր գույնի ճառագայթներն են բեկվում՝
ա) ամենափոքր չափով
բ) ամենամեծ չափով։

Սպիտակ լույսը բաժանվում է, որովհետև տարբեր գույնի ճառագայթները տարբեր չափով են բեկվում։
ա) Կարմիր լույսը՝ ամենափոքր չափով
բ) Մանուշակագույն լույսը՝ ամենամեծ չափով

7. Ի՞նչից է կախված անթափանց մարմինների գույնը։
Անթափանց մարմինների գույնը կախված է այն լույսի գույնից, որը նրանք անդրադարձնում են։ Մյուս գույները նրանք կլանում են։

8. Ի՞նչից է կախված թափանցիկ մարմինների գույնը։
Թափանցիկ մարմինների գույնը կախված է այն գույնից, որը անցնում է դրանց միջով, իսկ մյուս գույները կլանվում են։

9. Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ դեր կարող է գույնը ունենալ կենդանիների կյանքում։
Գույնը կարող է օգնել կենդանիներին ճանաչել իրար, կողմնորոշվել տարածքում, գտնել կերակուր կամ պաշտպանվել թշնամիներից՝ համընկնելով միջավայրի գույների հետ (քողարկում)։

🏛️ Վանի թագավորություն (Ուրարտու)

Ժամանակաշրջան՝ Ք. ա. 9-րդ դար – Ք. ա. 6-րդ դար
Կենտրոն՝ Տուշպա քաղաքը (ներկայիս Վան, Թուրքիայի տարածքում)
Լեզու՝ ուրարտերեն (եղել է պետական և կրոնական լեզու)
Մայր գետ՝ Վանա լիճը և նրա շրջակայքը

📌 Կառուցում և հզորացում

• Վանի թագավորությունը ձևավորվել է Ք. ա. 9-րդ դարի սկզբին՝ Ասորեստանի սպառնալիքի ֆոնին՝ փոքր արքայություններից մեկավորման արդյունքում։
• Առաջին հզոր արքաներից է Արամեն, իսկ առավել նշանավորներից՝ Սարդուրի I և Արգիշտի I, ովքեր մեծացրին թագավորության սահմանները։
• Արգիշտի I-ը հիմնադրեց Էրեբունի քաղաքը (Երևանի հին կենտրոնը) Ք. ա. 782 թ.՝ որպես ռազմավարական և տնտեսական կենտրոն։

🛡️ Ռազմական և ճարտարապետական ուժ

• Վանի թագավորությունը կառուցել է ամրոցներ, ջրագծեր, տաճարներ և քաղաքներ, որոնցից շատերն այժմ պեղումների արդյունքում բացահայտվել են (օր.՝ Էրեբունի, Արմավիր, Թեյշեբաինի)։
• Ունեցել է հզոր բանակ և հաճախ բախվել է Ասորեստանի հետ՝ երբեմն լինելով դաշնակից, երբեմն՝ թշնամի։

Կայսրության հռոմեականացումը

Երվանդական Հայաստանի կազմավորումը և Աքեմենյան Պարսկաստանը

Վանի թագավորության անկման արդյունքում Ք. ա. VII դարի վերջին Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում կրկին ի հայտ են գալիս մրցակից թագավորություններ։ Դրանցից առանձնանում
է Պարույր Սկայորդու իշխանությունը լեռնաշխարհի հարավ-արևմտյան մասում։ Պատմահայր Մովսես Խորենացու հաղորդած տեղեկության համաձայն՝ Պարույրը Հայկ Նահապետի սերնդից
էր։ Նա միացել էր Ասորեստանի դեմ Մարաստանի (Մեդիայի) և Բաբելոնի թագավորների դաշինքին։ Ք. ա. 612 թ. դաշինքի երկրները գրավում և ավերում են Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն։ Մի քանի տարի անց արդեն կործանվում է Ասորեստանի կայսրությունը։ Գործուն մասնակցության համար Պարույր Սկայորդին Մարաստանի արքա Կիաքսարի կողմից թագադրվում և ճանաչվում է Հայաստանի թագավոր։ Պարույր արքան իր իշխանության տակ միավորել էր Վանա լճից մինչև Եփրատ ընկած տարածքները՝ նպատակ ունենալով իր
վերահսկողությունը հաստատել ամբողջ լեռնաշխարհի վրա։/պատմել/

Երվանդ I Սակավակյաց և Տիգրան Երվանդյան
Պարույր Սկայորդուն հաջորդած արքաներից Երվանդ Սակավակյացին է հաջողվում Հայկական լեռնաշխարհում հաստատել իր հսկողությունը։ Քանի որ սկզբնաղբյուրները սակավ են, միայն կարելի է ենթադրել , որ նա իր տիրապետությունը հաստատում է այն հողերի վրա, որոնք ժամանակին Վանի թագավորությունն էր վերահսկում։ Թագավորության սահմանները հյուսիսարևմուտքում հասնում են մինչև Սև ծովի ափեր, հարավ-արևելքում ՝ Մարաստան,
հարավում ՝ Հյուսիսային Միջագետք։ Արքայական նոր հարստությունը նրա անունով կոչվում է Երվանդական կամ Երվանդյան։ Կենտրոնն էր Տուշպա-Վան քաղաքը։ Հատկապես նշանակալից էր Երվանդունիների կարողությունը՝ հավա­քագրելու զգալի կենդանի ուժ ռազմական արշավների և վերահսկվող տարածքներում իրենց քաղաքական ու ռազմական ներկայությունն ամրապնդելու նպատակով: Այդպիսով ՝ Երվանդ I-ին հաջողվում է վերակազ­մավորել բանակը՝ ստեղծելով շուրջ
40-հազարանոց հետևակ և 8-հազարանոց հեծելազոր։ Սա չէր կարող չազդել Մարական տերության (Մեդիայի) հետ հարաբերությունների վրա։ Վերջինս փորձում է խստացնել իր
վերահսկողությունն ընդլայնվող Հայաստանի նկատմամբ։ Դա հաջողվում է մանավանդ այն ժամանակ, երբ Մարաստանը տիրում է Արաքսի հովտին և Միջագետքում գտնվող հաղորդակցական ուղիներին։ Դաշնակցային հարաբերությունները շուտով վերածվում են
Մարաստանից Հայաստանի կախվածության։ Սակայն մարական տիրապետության դեմ շուտով լայնածավալ ապստամբություն է կազմակերպվում Աքեմենյան ապագա թագավոր Կյուրոս Մեծի
կողմից։ Ըստ հույն պատմիչ Քսենոփոնի՝ Կյուրոսին այդ ջանքերում ակտիվորեն
աջակցում է նրա որսընկերը՝ հայոց թագաժառանգ Տիգրան Երվանդյանը։ Ք. ա.
550 թ. մարական տիրապետության տապալման արդյունքում ձևավորվում է Աքեմենյան Պարսկաստանը՝ Կյուրոս Մեծի գլխավորությամբ։ Հայաստանը՝ իբրև դաշնակից երկիր, թեպետ առաջատար դիրք ուներ նորաստեղծ Աքեմենյան կայսրության մեջ, սակայն ներքին ինքնավարությունը պահպանում էր հարկ վճարելու և պատերազմի ժամանակ զորք տրամադրելու պայմանով։ Դա հայկական կողմին թույլ է տալիս պահպանել ձեռք բերված տարածքները՝ չհրաժարվելով լիակատար անկախությունից, միայն թե հետաձգելով այն ավելի պատեհ ժամանակների։/պատմել/

Հակաաքեմենյան ապստամբությունը

Չնայած Կյուրոս Մեծի տված ներքին ինքնավարությանը՝ հայերը չէին հաշտվում ստեղծված իրավիճակի հետ և ձգտում էին անկախանալ արտաքին ուժերից։ Հարմար առիթ է ստեղծվում Ք. ա. 520-ական թթ., երբ ԱքեմենյանՊարսկաստանում ներքին երկպառակություններ են սկսվում։ Ի վերջո գահ է բարձրանում Դարեհ I-ը (Ք. ա. 522-486), որի կառավարման առաջին իսկ տարում
ապստամբում են հպատակ մի շարք երկրներ։ Դրանց թվում էր և Հայաստանը։
Այս ապստամբությունների և դրանց ճնշման մասին մանրամասն պատմվում
է Բեհիսթունի ժայռի եռալեզու (հին պարսկերեն, էլամերեն և բաբելոներեն) արձանագրության մեջ։ Հայաստանում ապստամբությունը ճնշելու համար Դարեհ I-ի զորահրամանատարները ստիպված են լինում հինգ ճակատամարտ տալ։ Ինչպես պարզ է դառնում արձանագրությունից, Հայաստանը նվաճելու համար Դարեհը մեծ ճիգ է գործադրել։ Հակառակ արձանագրության մեջ Դարեհի պարծենկոտ հայտարարությունների՝ արշավանքները, ըստ էության, անհաջողությամբ են ավարտվել , դրա համար էլ երկարաձգվել են։ Միայն հինգերորդ ճակատամարտից հետո է, որ հայերն ընդունել են Դարեհի գերիշխանությունը։/ընթերցել/

Հայաստանը Աքեմենյան տերության կազմում
Դարեհ արքան ապստամբությունները ճնշելուց հետո ձեռնամուխ է լինում կայսրության սահմանների ընդլայնմանը։ Արևելքում նրա տարածքները հասնում էին մինչև Ինդոս գետը, իսկ արևմուտքում ՝ Թրակիա՝ կազմելով աշխարհի ամենամեծ կայսրությունը։ Իր իշխանությունն այդ հսկայածավալ կայսրության մեջ ուժեղացնելու համար Դարեհն ամբողջությամբ վերանայում է
Կյուրոսի կողմից հաստատված կառավարման համակարգը։ Նա կայսրությունը բաժանում է 20 մարզերի, որոնք կոչվում էին սատրապություններ: Դրանք կառավարվում էին սատրապների կողմից, որոնք հավաքում էին հարկերը, ապահովում էին արդարադատությունն ու անվտանգությունը, զինվորներ էին հավաքում թագավորական բանակի համար։ Սատրապների կողմից մարզերի կառավարման քաղաքականությունը Դարեհի կայսրությունը միավորելու
ճանապարհներից մեկն էր։ Հայաստանը կազմում էր XIII սատրապությունը և
այդպիսին մնաց մինչև Աքեմենյան կայսրության կործանումը։ Հաջորդ կարևոր քայլն այս ուղղությամբ Արքայական ճանապարհի կառուցումն էր: Ճանապարհն ուներ ինչպես տնտեսական, այդպես և ռազմական նշանակություն։ Կարևոր էր, որ այդ ճանապարհի մի որոշ մաս (շուրջ 330 կմ) անցնում էր Հայաստանի հարավային սահմանով , ինչը նպաստում էր առևտրի
ծաղկմանը։ Այս և այլ մանրամասների մասին մենք իմանում ենք հույն զորավար և
պատմիչ Քսենոփոնից, որը Ք. ա. 401 թ. անցել է Հայաստանով։ Ըստ նրա՝ այդ
ժամանակ Հայաստանի սատրապը Երվանդն (Օրոնտեսն) էր, որն ամուսնացած
էր Աքեմենյան արքայադստեր հետ և սեփական պատկերով դրամներ էր
հատում։ Այդ ամենը վկայում է կայսրության մեջ Երվանդական արքայատոհմի
առանձնահատուկ դիրքի և հավակնությունների մասին։/ընթերցել/

ա. Ինչպե՞ս հաջողվեց Պարույր Սկայորդուն ճանաչվել հայոց արքա և հաստատվել Հայաստանի գահին։
Պարույր Սկայորդին, լինելով Հայկ Նահապետի սերնդից, միացել էր Մարաստանի և Բաբելոնի թագավորների դաշինքին Ասորեստանի դեմ։ Ք. ա. 612 թ. դաշինքի հաջող արշավանքից և Նինվեի կործանումից հետո, նրա ներդրումն այս հաղթանակում գնահատելով՝ Մարաստանի արքա Կիաքսարը Պարույրին թագադրում և ճանաչում է որպես Հայաստանի արքա։ Պարույր Սկայորդին կարողանում է իր իշխանության տակ միավորել Վանա լճից մինչև Եփրատ ընկած տարածքները՝ ձգտելով վերահսկել ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը։

բ. Ի՞նչ դեր ունեցան Երվանդ I Սակավակյացը և Տիգրան Երվանդյանը Հայաստանի ինքնուրույնության պահպանման գործում։
Երվանդ I Սակավակյացին կարողանում է վերականգնել նախկին Վանի թագավորության տարածքների վերահսկողությունը և ստեղծել հզոր բանակ՝ մոտ 40,000 հետևակ և 8,000 հեծելազոր։ Սա ամրապնդում է նրա իշխանությունը և թույլ է տալիս ժամանակավորապես պահպանել անկախություն Մարաստանի նկատմամբ։
Տիգրան Երվանդյանը, դաշնակցելով Կյուրոս Մեծի հետ մարական տիրապետության դեմ ապստամբության ժամանակ, նպաստում է Աքեմենյան Պարսկաստանի ձևավորմանը։ Հայաստանի՝ որպես դաշնակից պետության կարգավիճակը Կյուրոսի օրոք հնարավորություն է տալիս պահպանել ներքին ինքնավարություն՝ հարկ վճարելու և զինվորներ տրամադրելու պայմանով։

գ. Ի՞նչ մեթոդներ օգտագործեց Դարեհը իր կայսրության միասնականությունը պահելու համար։ Ինչպե՞ս էր ազդում նրա քաղաքականությունը Հայաստանի վրա։
Դարեհ I-ը կայսրության միասնականությունը պահելու համար ստեղծում է նոր վարչական բաժանում՝ սատրապությունների համակարգը, կայսրությունը բաժանելով 20 մարզի։ Նա հաստատում է կենտրոնացված հարկահավաքություն, արդարադատություն և զինվորագրում։
Հայաստանը դառնում է XIII սատրապությունը։ Չնայած ապստամբություններին, Դարեհին հաջողվում է իր գերիշխանությունը հաստատել միայն հինգ ճակատամարտից հետո։ Նրա կառավարման ընթացքում կառուցվում է Արքայական ճանապարհը, որի մի հատված անցնում էր Հայաստանի հարավով՝ նպաստելով առևտրին։ Հայաստանը, ունենալով սատրապի տեղում Երվանդական արքայատոհմից մի ներկայացուցիչ, շարունակում է որոշ ինքնավարություն ունենալ՝ թեև կախված լինելով Աքեմենյան կայսրությունից։

Առաջադրանքներ
ա. Ինչպե՞ս հաջողվեց Պարույր Սկայորդուն ճանաչվել հայոց արքա և հաստատվել
Հայաստանի գահին:
բ. Ի՞նչ դեր ունեցան Երվանդ I Սակավակյացը և Տիգրան Երվանդյանը Հայաստանի
ինքնուրույնության պահպանման գործում:
գ. Ի՞նչ մեթոդներ օգտագործեց Դարեհը իր կայսրության միասնականությունը պահելու համար։ Ինչպե՞ս էր ազդում նրա քաղաքականությունը Հայաստանի վրա։